Τετάρτη, Νοεμβρίου 02, 2005

Ερμής Ι

(Ιούνιος 1982)

Τρεις κόσμοι σφόδρα πολεμούν, κ’ οι τρεις αντρειωμένοι
Ο τέταρτος, να, φαίνεται στα μάτια και δεν είναι

Διονύσιος Σολωμός


Ένα βράδυ κατέβηκα μόνος τα σκαλιά του «Προμηθέα». Ο Φιλοκτήτης με προσκάλεσε στο δικό του τραπεζάκι, όπου καθόταν και σιγόπινε ένας ασπρομάλλης με ευγενική φυσιογνωμία. Ο Φιλοκτήτης έκανε τις συστάσεις – επρόκειτο για τον Ερμή, καπετάνιο στον ΕΛΑΣ.

«Με τον Ερμή κάναμε μαζί στο βουνό…» Τα μάτια του Φιλοκτήτη βούρκωσαν. «Ήταν από τους καλύτερους που είχαμε, που είχε το Κόμμα! Αχ, ας όψονται ο αίτιοι…».

Ο Ερμής ήταν μικροκαμωμένος και παρόλα τα άσπρα μαλλιά του φαινόταν πολύ νεώτερος από τα εξήντα τέσσερα χρόνια του. Ήμουν σίγουρος ότι κάπου είχa δει τη φωτογραφία του, αλλά δεν μπορούσα να θυμηθώ που. Με ρωτούσε για την καταγωγή μου, τις σπουδές μου, πως βλέπω την πολιτική κατάσταση. Ενώ απαντούσα έκοψα τη φράση μου στη μέση και αναφώνησα «μα εσείς είστε ο…». Σήκωσε το χέρι και μου έκανε νόημα να σωπάσω.

«Είμαι ο Ερμής και κανένας άλλος»

Ένοιωσα κάπως αμήχανος έχοντας απέναντί μου, στο υπόγειο του «Προμηθέα», έναν από τους γνωστότερους έλληνες ζωγράφους, έλληνα του εξωτερικού όμως, της Γαλλίας. Είχα ξεφυλλίσει στου Αλκιβιάδη δυο μεγάλους τόμους με έργα του – στο εσώφυλλο υπήρχε η φωτογραφία του. Η ζωγραφική του με είχε ενθουσιάσει, όπως την έβλεπα στους τόμους της γαλλικής έκδοσης. Είχα εντυπωσιασθεί επίσης από τα στοιχεία που ανέφερε το βιογραφικό του – τα μετέφραζε ο γαλλομαθής φίλος μου: Ήταν ο νεώτερος διοικητής μεραρχίας του ΕΛΑΣ, υποστράτηγος του ΔΣΕ, δραπέτης το ’49, καταδικασμένος από το στρατοδικείο ερήμην, δεκαέξι φορές εις θάνατον, αποκηρυγμένος στη συνέχεια από το ΚΚΕ και το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Του είχαν αφαιρέσει την Ελληνική ιθαγένεια, είχε Γαλλικό διαβατήριο. Ήταν η πρώτη φορά που επέστρεφε στην Ελλάδα και είχε ανεβεί στη Θεσσαλονίκη για να συναντήσει τον Φιλοκτήτη.

«Κόντεψα να πάθω συγκοπή όταν τον είδα να κατεβαίνει τα σκαλιά, ίδιος απαράλλαχτος όπως τότε, εκτός από το μαλλί που ήταν μαύρο… Μου ήρθε ξαφνικό, κατάλαβες; Ούτε γράμμα έστειλε, ούτε τηλέφωνο πήρε…».

Όταν ο Φιλοκτήτης δεν σερβίριζε τα υπόλοιπα τραπέζια καθόταν μαζί μας, άκουγε λίγο ή έλεγε κάτι και αμέσως τα μάτια του άρχιζαν να κλαίνε – βρύσες…

«Τρεις φορές μου έχει σώσει τη ζωή όταν είμαστε στο Μωριά και άλλες δύο στο Γράμμο, τι άλλο να σου πω…» είπε σιγανά ο Ερμής, κάποια στιγμή που ο Φιλοκτήτης είχε περάσει στα ενδότερα - και σκούπισε κι αυτός τα μάτια του.

Θέλησε ν’ αλλάξει κουβέντα.

«Πως γίνεται, ενώ είσαι συνειδητά αντιεξουσιαστής, να μου λες ότι ψήφισες ΚΚΕ στις εκλογές;»

«Ήμαρτον…»

Ο Ερμής γέλασε καλόκαρδα.

«Εντάξει, μικρός είσαι ακόμα… εγώ ήμουν μεγαλύτερος όταν έπινα νερό στο όνομα του Στάλιν και του Ζαχαριάδη».

Το πρόσωπό του σκοτείνιασε ξαφνικά.

«Η αφέλεια είναι ανθρώπινη και συγχωρείται, αλλά πολλές φορές αφήνει πίσω της τρομακτικές καταστροφές…».

Με τον τρόπο αυτόν, ανεπαισθήτως, άρχισε μια μεγάλη αφήγηση, η οποία μου έλυσε πολλές απορίες, μου δημιούργησε καινούριες και στο τέλος της - αρκετές μέρες αργότερα, όταν ο Ερμής έφυγε από τη Θεσσαλονίκη- είχε αλλάξει εντελώς τον τρόπο που αντιλαμβανόμουν τη σύγχρονη ελληνική ιστορία.

«Εσείς, πότε μπήκατε στην αριστερά;»

«Ποια αριστερά; Να λες - στο Κόμμα… Όλα έγιναν τους πρώτους μήνες της κατοχής, όταν επέστρεψα από το αλβανικό μέτωπο, όπου είχα υπηρετήσει ως έφεδρος ανθυπολοχαγός… Σε επαφή είχα έρθει νωρίτερα, όταν σπούδαζα στο Πολυτεχνείο, πήρα το πτυχίο μου λίγες μέρες πριν ξεσπάσει ο πόλεμος. Είχα γνωριστεί με τον μαρξισμό, αλλά από απόσταση. Βλέπεις, τότε ο Μεταξάς είχε σχεδόν διαλύσει το ΚΚΕ, αλλά και οι άλλοι, αρχειομαρξιστές, τροτσκιστές κλπ, βρισκόντουσαν επίσης στις φυλακές… Το αποτέλεσμα ήταν ότι στην Αθήνα δε φυσούσε όχι αριστερός άνεμος, ούτε αεράκι… Η ένταξη στα αριστερά, επαναστατικά κόμματα δεν γίνεται εύκολα σε συνθήκες ηρεμίας και άπνοιας, έστω κι αν αυτήν την άπνοια την έχει επιβάλλει η φασιστική καταστολή… Χρειάζονται μεγάλα γεγονότα, θύελλες…».

Είδε ότι είχα να πω κάτι και σταμάτησε ευγενικά.

«Αν ισχύει αυτό, πως εξηγείτε τη μαζικότητα των αριστερών κομμάτων, εννοώ του ΚΚΕ και του ‘εσωτερικού’, αφού δεν έχουμε ιδιαίτερα κοσμογονικά γεγονότα μετά το ’74;».

Ο Ερμής έκανε τη χαρακτηριστική του κίνηση, σηκώνοντας το χέρι ως το ύψος του ώμου, με ανοιχτή την παλάμη και ενωμένα τα δάχτυλα.

«Μαζικότητα; Τι λες εκεί; Είδαμε στις εκλογές ποια είναι η πραγματική πολιτική και κοινωνική εμβέλεια του ΚΚΕ – για το ‘εσωτερικό’ ακόμα χειρότερα… Μαζικότητα έχει σήμερα το ΠΑΣΟΚ, αυτό μάλιστα».

«Το ΠΑΣΟΚ δεν είναι αριστερό κόμμα…».

Ο Ερμής δεν απάντησε αμέσως, ασχολήθηκε για λίγο με τους μεζέδες και το κρασί του Φιλοκτήτη.

«Ίσως κάποια μέρα φανεί ότι οι ετικέτες των πολιτικών κομμάτων δεν αντιστοιχούν στην πραγματική τους φύση. Όχι μόνο το ΠΑΣΟΚ, ούτε το ΚΚΕ, ούτε το ‘εσωτερικό’ είναι αριστερά. Δεν είναι τόσο απλά τα πράγματα…».

«Μα πως, αφού διακηρύσσουν και διεξάγουν πολιτική πάλη για την ανατροπή του καπιταλισμού…».

Ο Ερμής άφησε ήσυχα το ποτήρι του.

«Ανατροπή του καπιταλισμού; Πως γίνεται αυτό, όταν οι οραματικές τους προτάσεις δεν αντικατοπτρίζουν παρά όψεις του ιδίου δυτικού παραδείγματος;».

Δεν ήμουν προετοιμασμένος να ακούσω κάτι τέτοιο.

«Οι χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού είναι χτισμένες πάνω στον πυρήνα του δυτικού παραδείγματος. Ο μεγαλοφυής Μαρξ οδήγησε τον δυτικό ορθολογισμό στα όριά του και η πολιτική του πρόταση υλοποιήθηκε από τους Λένιν και Στάλιν… με παταγώδη αποτυχία».

«Δεν είναι υπερβολική αυτή η απόλυτη απόρριψη;»

Ο Ερμής χαμογέλασε ευγενικά, αλλά ήταν απόλυτος.

«Υπερβολική; Είναι ήδη σαφές και θεωρητικά τεκμηριωμένο συμπέρασμα από τις δεκαετίες του ’50 και του΄60… Όλα τα ζωντανά κινήματα που αναπτύχθηκαν, όπως του Μάη, είχαν συνειδητοποιήσει ότι ο υπαρκτός σοσιαλισμός – άρα και το παράδειγμα που τον νοηματοδοτεί – είναι τελειωμένη ιστορία…».

Άρχισα να ρωτάω με τον δικό του τρόπο.

«Είχαν συνειδητοποιήσει, είπατε; Αν δεν κάνω λάθος, οι σταθερά κυρίαρχες τάσεις στα κινήματα αυτά ευαγγελιζόντουσαν παραλλαγές του ιδίου παραδείγματος, ήταν δηλαδή μαοϊκές, γκεβαρικές και τροτσκιστικές σέχτες….».

Ο Ερμής με κοίταξε με σοβαρό ύφος, μετά έστρεψε το βλέμμα στον Φιλοκτήτη, που κουβαλούσε καινούριο μισόκιλο.

«Ο νεαρός φίλος μας είναι σκληρό καρύδι!»

«Α, βέβαια… Είναι το καλύτερο παλικάρι, αλλά πολιτικά γέρνει προς τον αναρχισμό… Θα στρώσει, που θα πάει;».

Ο Ερμής ξέσπασε σε δυνατά γέλια.

«Ίσως γίνομαι αδιάκριτος αλλά θα ήθελα πριν φύγετε να συζητήσουμε, με κάποια άνεση…».

Ο Ερμής με κοίταξε για λίγα δευτερόλεπτα κατά πρόσωπο και συμφώνησε.

«Να φέρω μαζί μου και δυο φίλους;»

Ο Ερμής σήκωσε τα φρύδια, δεν του άρεσε η ιδέα.

«Καλύτερα όχι. Έλα αύριο πριν το μεσημέρι από το ξενοδοχείο μου».

«Αύριο θα έχουμε γλέντι!» φώναξε ο Φιλοκτήτης. «Θα ειδοποιήσω όλους τους συντρόφους, και… καλά, καλά, κατάλαβα… δεν θα…».

* * *

Μπήκα στο «Μακεδονία» και αναρωτιόμουν προς τα πού θα έπρεπε να αναζητήσω τον Ερμή. Μετά από μικρή περιπλάνηση τον είδα να κάθεται σ΄ ένα από τα σαλόνια του ισογείου μαζί με μια όμορφη κυρία, την οποία μου σύστησε «η φίλη μου Σιμόν». Μιλήσαμε για λίγο στα αγγλικά, ώσπου εμφανίστηκαν δυο άλλες κυρίες, επίσης γαλλίδες, πήραν τη Σιμόν και έφυγαν από το ξενοδοχείο.

«Γυναίκες…» μουρμούρισε ο Ερμής. «Το ότι άργησα χθες το βράδυ το αποδέχτηκε, δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς, αλλά το εννόησε ως παραχώρησή της… μόλις της είπα ότι το μεσημέρι θα φάω με έναν νεαρό διανοούμενο που γνώρισα στην ταβέρνα, έκανε σα να άκουσε ότι θα πάρω μέρος σε όργιο με την τελική εξάδα των καλλιστείων για τη ‘Μις Θεσσαλονίκη’… κατάλαβες γιατί σου είπα να έρθεις από το ξενοδοχείο; Τώρα που σε είδε, έφυγε ήσυχη και ευχαριστημένη, να σουλατσάρει με τις φίλες της στην πόλη… Εμείς, που θα πάμε;»

«Προτείνω τα Κάστρα. θα πάρουμε ταξί, εκτός… αν πάμε με τη μηχανή μου».

«Μπράβο! Εγώ κυκλοφορώ σε όλο το Παρίσι με βέσπα…».

Βγήκαμε από το ξενοδοχείο.

«Η δικιά σου, είναι ζηλιάρα;»

«Καθόλου»

«Μ΄ αυτό το πλευρό να κοιμάσαι…» μουρμούρισε και ανέβηκε στην BMW.

«Τι της είπες δηλαδή ότι κάνεις σήμερα;».

«Την αλήθεια!» φώναξα για να μ΄ ακούσει. «Θέλει πάρα πολύ να σας γνωρίσει… Μου είπε πως έχει έρθει σε μια έκθεσή σας στο Παρίσι, πριν μερικά χρόνια, είναι θαυμάστριά σας… Μόλις της αφηγήθηκα την ιστορία σας ενθουσιάστηκε…».

«Πως τη λένε;»

«Καλυψώ»

«Κανόνισε λοιπόν να βγούμε το βράδυ, με τη Σιμόν και την Καλυψώ».

Πριν καταλήξουμε στο ταβερνάκι με την πανοραμική θέα, κάναμε μερικές στάσεις: Άγιος Νικόλαος ο Ορφανός, Παναγία των Χαλκέων, Όσιος Δαβίδ, Μονή των Βλατάδων.

Ο Ερμής έκανε λόγο για ούζο, αντιπρότεινα τσίπουρο και συμφώνησε να το δοκιμάσει. Μιλήσαμε λίγο για τον Μιττεράν και τον Παπανδρέου. Ήταν ολοφάνερο, η πολιτική παρέμενε πάντοτε κεντρικό θέμα γι αυτόν. Πάνω στο δεύτερο καραφάκι η συζήτηση ήρθε στα θέματα που περίμενα να ακούσω από τον καπετάν – Ερμή.

«Η Εθνική Αντίσταση όπως έγινε από το ΄41 έως το ΄44 είναι η κορυφαία τραγωδία του ελληνισμού, σε ολόκληρο τον εικοστό αιώνα. Και αυτό γιατί, ενώ μέσα στην κατοχή ο λαός μας άγγιξε για πρώτη φορά από το 1821 το όνειρο… το όνειρο έγινε πολύ γρήγορα εφιάλτης».

Δεν κατάλαβα τι ακριβώς εννοούσε, γιαυτό και η παρατήρησή μου ήταν άστοχη.

«Ο ιμπεριαλισμός και η δεξιά ήταν πιο δυνατοί…».

Ο Ερμής διατύπωσε ξεκάθαρα μια εντελώς διαφορετική άποψη.

«Όχι, όχι, καθόλου. Το όνειρο έγινε εφιάλτης με βασική ευθύνη δική μας, δηλαδή του ΚΚΕ…».

Με ξάφνιασαν όσα είπε και αντέδρασα.

«Απ΄ όσο ξέρω, το ΚΚΕ ήταν η βασική δύναμη που δημιούργησε το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ…».

«Ακριβώς. Χωρίς το ΚΚΕ η Εθνική Αντίσταση θα είχε άλλα χαρακτηριστικά…».

Πάλι η θέση του ερχόταν σε αντίθεση με όσα ήξερα.

«Δεν θα υπήρχε, ίσως…».

«Α, όχι, θα υπήρχε και θα ήταν μαζική και δυναμική… αλλά θα ήταν ευθέως και χωρίς αντιρρήσεις όργανο της Αγγλικής πολιτικής».

Από το ύφος μου κατάλαβε ότι άκουγα για πρώτη φορά κάτι τέτοιο και διευκρίνισε την άποψή του

«Αμέσως μετά την κατάληψη της Ελλάδας έγινε προσπάθεια να στηθούν παρτιζάνικες ομάδες με επικεφαλής και στελέχη Έλληνες αξιωματικούς. Τις ομάδες αυτές ενεθάρρυναν οι Άγγλοι και τους παρείχαν πλήρη υποστήριξη, αλλά δεν αναπτύχθηκαν κατά κύριο λόγο επειδή συντρίφτηκαν μία προς μία από τον ΕΛΑΣ, δηλαδή το ΚΚΕ… Μόνο ο ΕΔΕΣ κατόρθωσε να ορθοποδήσει στην Ήπειρο, αλλά κι αυτόν τον σακάτεψε τελικά ο Άρης Βελουχιώτης… Γνωστότερη από τις οργανώσεις που διαλύθηκαν και εξοντώθηκαν ήταν το 5/42 της οργάνωσης ΕΚΚΑ, με τον συνταγματάρχη Ψαρρό, ο οποίος δολοφονήθηκε από στέλεχος του ΚΚΕ. Αλλά κάτι αντίστοιχο είχε ήδη συμβεί στην Πελοπόννησο, στη Μακεδονία και αλλού. Όταν λέμε διάλυση ενόπλων τμημάτων, τα οποία είχαν σχηματισθεί για να πολεμήσουν τους κατακτητές, εννοούμε βίαιη, ένοπλη αντιπαράθεση, συλλήψεις και εκτελέσεις. Πολλές εκτελέσεις…»

Ο Ερμής σταμάτησε να μιλά και προσήλωσε το βλέμμα πέρα, προς το λιμάνι. Κατάλαβα ότι παρόλο τον ήρεμο τόνο της φωνής του, δε μπορούσε να μιλά για αυτά τα θέματα χωρίς να φορτίζεται.

«Ποιος όμως άρχισε την αντιπαράθεση;» ρώτησα ελπίζοντας να τον ακούσω να επιβεβαιώνει την άποψη της αριστεράς, ότι ήταν η άλλη πλευρά που ήρξατο χειρών αδίκων.

«Αυτό είναι δύσκολο να το πεις…Το ΚΚΕ κυριαρχούσε στο ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ, στις εθνικόφρονες οργανώσεις είχαν ενταχθεί αξιωματικοί του στρατού, αντικομουνιστές, φιλοβασιλικοί, οι οποίοι άκουγαν το κορυφαίο σύνθημα του ΕΑΜ ‘λαοκρατία’ και τους σηκωνόταν η τρίχα… Αυτοί οι αξιωματικοί δεν ήταν ποτέ δυνατόν να συνεργασθούν με το ΚΚΕ, πολύ περισσότερο να δεχθούν την επικυριαρχία του. Η ελληνική κοινωνία υπήρχε, δεν προέκυψε στην κατοχή με παρθενογένεση… Ο μεγάλος διχασμός Βασιλιά και Βενιζέλου ήταν πολύ πρόσφατος, είχε διαμορφώσει ένα ευρύτατο και ιδεολογικά ανυποχώρητο εθνικιστικό - αντικομουνιστικό στρώμα στους αξιωματικούς, κατά τα άλλα θερμούς πατριώτες. Η δράση και οι ευθύνες του ΚΚΕ στη Μικρασιατική καταστροφή, η θέση που είχε πάρει για τη Μακεδονία, ήσαν επίσης γνωστές. Ακόμα πιο γνωστή ήταν η απόλυτη πρόσδεση του ΚΚΕ με τη Σοβιετική Ένωση, το απόλυτο κακό, εκείνα τα χρόνια, για τη συντριπτική πλειοψηφία των αξιωματικών. Την ίδια αντίληψη είχε το σύνολο της πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής ελίτ, αλλά και μεγάλα τμήματα των λαϊκών στρωμάτων».

Διατύπωσα την άποψη που είχα σχηματίσει για το θέμα.

«Η ελληνική αστική τάξη ήταν απούσα από την αντίσταση…»

Ο Ερμής και πάλι έβλεπε από διαφορετική σκοπιά.

«Μύθος… μάλλον διαστρέβλωση της πραγματικότητας… Είναι μεγάλο θέμα κατά πόσον υπήρχε καν διαμορφωμένη αστική τάξη στην Ελλάδα το 1940, αλλά ας το αφήσουμε αυτό προς το παρόν…. Ο πολιτικός κόσμος και η αστική τάξη στεκόντουσαν με συνέπεια στο πλευρό των συμμάχων, δηλαδή των Άγγλων. Η συμμετοχή τους στην αντίσταση ξεκίνησε και επρόκειτο να συνεχισθεί με τον τρόπο που θεωρούσαν αποτελεσματικότερο οι Άγγλοι, δηλαδή παρουσία και δράση ένοπλων τμημάτων με αξιωματικούς στα μετόπισθεν του εχθρού, σαμποτάζ κλπ. Έπεσαν όμως όλοι πάνω σ΄ έναν ξαφνικό αστάθμητο παράγοντα, που τους ανέτρεψε πλήρως τα σχέδια: Σε όλη την ύπαιθρο κυριάρχησε το ΕΑΜ –ΕΛΑΣ, δηλαδή το ΚΚΕ, με τελείως διαφορετική αντίληψη για την οργάνωση της αντίστασης: Μαζικές οργανώσεις, δημιουργία μεγάλων ενόπλων σωμάτων όχι από επαγγελματίες, αλλά από αγρότες και ορεσίβιους, πολιτική κατεύθυνση προς τη λαοκρατία… Ο λαός συμμετείχε μαζικά, με ενθουσιασμό… Το ΕΑΜ φρόντιζε για τις συγκοινωνίες και τις επικοινωνίες, τα σχολεία, την οργάνωση της κοινοτικής ζωής και την πολιτισμική δραστηριότητα. Δημιούργησε τον καινοφανή θεσμό των Λαϊκών δικαστηρίων, πήρε στα χέρια του τη βοήθεια για τα θύματα των επιδρομών που έκαναν οι κατοχικές δυνάμεις, οργάνωσε μέχρι και εθνικές εκλογές, τον Μάρτη του 44, έφτιαξε δηλαδή κράτος! ‘Κράτος’ χωρίς βασιλιά, χωρίς ευθεία αναφορά στους Άγγλους, με πρωτοφανείς συμμετοχικούς θεσμούς και, το κυριότερο, ‘κράτος’ με επικεφαλής την ηγεσία του ΚΚΕ! Όλα αυτά, συν ο αποκλειστικός στρατιωτικός έλεγχος της υπαίθρου, ήταν ήδη πολλά, σήμαιναν όμως πολύ περισσότερα για το τι θα συνέβαινε μετά την απελευθέρωση. Η ελληνική αστική τάξη δεν μπορούσε να συμπράξει, έχασε το έδαφος κάτω από τα πόδια της, οι ένοπλες αντιστασιακές οργανώσεις που δημιούργησε συνετρίβησαν μία προς μία από το ΕΑΜ – ΕΛΑΣ. Εξάλλου, ορισμένα εκλεκτά μέλη της βρέθηκαν στο ΕΑΜ. Είναι αδικία, μάλλον ανοησία, να καταλογίζουμε στην αστική τάξη ‘απουσία’, υπό αυτές τις συνθήκες…»

Άκουσα προσεκτικά τον συνομιλητή μου να δικαιολογεί αυτούς που θεωρούσα ως βάρος της γης, τους Έλληνες αστούς. Αν μου έλεγε τα ίδια κάποιος άλλος, θα επέμενα. Κι αυτό που είπε στην αρχή, ότι ίσως δεν υπήρχε καν διαμορφωμένη αστική τάξη; Τότε ποιος ήταν ο ταξικός αντίπαλος της συμμαχίας εργατών και αγροτών, που μας έλεγαν τόσα χρόνια οι αναλύσεις της αριστεράς; Δεν ήταν ώρα να μπούμε σε αυτή τη συζήτηση, προχώρησα στην επόμενη ερώτηση που ήθελα να κάνω:

«Πως άρχισαν οι συγκρούσεις;».

Ο Ερμής έμεινε για λίγο σκεφτικός.

«Είναι προτιμότερο να σου μιλήσω κυρίως για την Πελοπόννησο, όπου βρέθηκα κι εγώ ο ίδιος και τα γνωρίζω από πρώτο χέρι… Οι πρώτες σοβαρές συμπλοκές ΕΛΑΣ – δεξιών ένοπλων τμημάτων, τα οποία δεν είχαν ακόμα καμιά σχέση με τις κατοχικές δυνάμεις, έγιναν στα τέλη Ιουλίου του ΄43, με νίκη του ΕΛΑΣ, όπως γινόταν σχεδόν πάντοτε στη συνέχεια. Από τους αιχμαλώτους, ο λοχαγός Θεοχαρόπουλος και ο υπενωμοτάρχης Παπαδάμης δολοφονήθηκαν από τους Ελασίτες, ενώ μεταφέρονταν προς την Αυλώνα. Σε επόμενη συμπλοκή, στην Τριφυλία, σκοτώθηκαν άλλοι 15 κι απ΄ τις δύο πλευρές. Ακολούθησαν άλλες αιματηρές αντιπαραθέσεις, αποκαλύφθηκε το μυστικό σύμφωνο συνεργασίας του συνταγματάρχη Παπαδόγκωνα με τους Ιταλούς, γεγονός που πάγωσε τους εθνικόφρονες, και τελικά, με το ‘Σύμφωνο ενότητας’ που υπογράφθηκε στο Δυρράχι φάνηκε ότι βρέθηκε ένας τρόπος συνύπαρξης, με τον ΕΛΑΣ να επικρατεί κατά κράτος. Λίγο αργότερα, ο Μπλάνας, Γραμματέας του Πελοποννησιακού Γραφείου του ΚΚΕ, ανακοίνωσε ότι η Κεντρική Επιτροπή του Κόμματος απέρριψε το σύμφωνο του Δυρραχίου ‘γιατί έδινε υπόσταση στην αντίδραση’. Άρα…»

Προσπάθησα να διευκρινίσω αν είχα καταλάβει σωστά.

«Λέτε δηλαδή ότι ακόμα και όταν γινόταν διάλογος και διαπραγματεύσεις μεταξύ των οργανώσεων, ήταν για το θεαθήναι, σκοπός παρέμενε πάντοτε η εξόντωση του Άλλου…».

Ο Ερμής έγνεψε επιδοκιμαστικά.

«Σωστά το έθεσες, σκοπός ανομολόγητος αλλά ακλόνητος παρέμενε πάντοτε η εξόντωση του Άλλου. Η εμφύλια διαμάχη συνεχίστηκε. Στις 16 Σεπτεμβρίου, στο χωριό Καστρίτσι της Αχαΐας έγινε σύγκρουση, με 2 νεκρούς Ελασίτες. Το δεξιό απόσπασμα αφοπλίστηκε και ο επικεφαλής του υπολοχαγός Δροσόπουλος πέρασε μαζί με τους ανθυπολοχαγούς Νηγιάννη και Σκαρτσίλα ‘στρατοδικείο’ και οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα, στις 22 Σεπτεμβρίου, στα Μελίσσια Αιγιαλείας. Οι δεξιοί αξιωματικοί, Καραχάλιος, Βρεττάκος και άλλοι, συνέχισαν να μην υποτάσσονται και να αντιπαρατίθενται με τα όπλα στον ΕΛΑΣ. Τελικά εξοντώθηκαν από τον ΕΛΑΣ, είτε σε ένοπλες συγκρούσεις, είτε μετά από ‘δίκη’. Αξίζει να αναφερθεί η ‘δίκη’ και η εκτέλεση 11 αιχμαλώτων από την ομάδα Βρεττάκου, στο μοναστήρι της Τίμιοβας. Είναι πια αναπόφευκτο να επανδρωθούν μαζικά τα Τάγματα Ασφαλείας των Γερμανών και ο εμφύλιος να πάρει αγριότερες διαστάσεις. Τα Χριστούγεννα του ΄43, μετά από εμφύλια σύγκρουση στους Μολάους, οι νικητές, ως συνήθως ο ΕΛΑΣ, περάσανε από ‘δίκη’ τους αιχμαλώτους των Ταγμάτων και εκτέλεσαν 33. Μεγάλη εμφύλια σύγκρουση έγινε στις 24 Φεβρουαρίου του ’44, κοντά στην Πάτρα, με νέα ήττα των Ταγμάτων, 13 νεκροί, 39 αιχμάλωτοι – δεν είμαι σίγουρος τι απόγιναν. Οι συλλήψεις, τα στρατόπεδα για τους ‘αντιδραστικούς’, οι εκτελέσεις ‘προδοτών’ βρίσκονταν στην ημερήσια διάταξη. Με εξίσου αποφασιστικό, δηλαδή άγριο και ανελέητο τρόπο, δρούσαν οι Ταγματασφαλίτες μέσα στις πόλεις, μόνο που αυτοί επειδή είχαν στις τάξεις τους πολλά κοινωνικά κατακάθια έκαναν συστηματικά πλιάτσικο, βιασμούς και εξευτελισμούς όσων είχαν την ατυχία να πέφτουν στο δρόμο τους. Ο λαός υφίστατο τα πάνδεινα, μη λησμονάμε τους Γερμανούς και τα τρομερά τους αντίποινα εις βάρος των αμάχων. Ήταν ήδη ολοφάνερο ότι όταν έφευγαν αυτοί, οι δυο οπλισμένοι ‘στρατοί’ θα αντιπαρατίθεντο χωρίς όρια».

Έγινε για λίγο σιωπή. Παράγγειλα καφέδες και έδωσα λαβή στον Ερμή για να συνεχίσει.

«Νομίζει κανείς ότι η λογική του εμφυλίου λειτουργούσε από μόνη της και δεν μπορούσε καμιά δύναμη να τη σταματήσει…».

«Όχι μόνο δεν προσπάθησαν να σταματήσουν την τραγική μοίρα που ερχόταν καταπάνω στον τόπο, αντίθετα, όλοι την τροφοδοτούσαν με αίμα… Γι αυτό θυμώνω όταν ακούω ότι για τον εμφύλιο είναι υπεύθυνοι οι Άγγλοι… αλλά ας μείνουμε στην αφήγηση των γεγονότων. Από την άνοιξη του ΄44 είχαμε σημαντικές εξελίξεις. Στις 22 Απριλίου έφτασε στην Πελοπόννησο ο Άρης Βελουχιώτης. Με την καταλυτική του παρουσία τα κατάφερε και τους επόμενους μήνες ο ΕΛΑΣ αναβαθμίστηκε οργανωτικά, από άποψη επιμελητείας και εφοδίων, κυρίως όμως ισχυροποίησε κατά πολύ τη στρατιωτική του παρουσία. Παράλληλα ο Άρης προσπάθησε να περιορίσει την ‘επαναστατική’ τρομοκρατία εις βάρος των χωρικών, γιατί ο αέρας της εξουσίας που χάριζαν τα όπλα του ΕΛΑΣ και η πολιτική υπεροχή του ΕΑΜ είχε πάρει τα μυαλά από πολλούς τοπικούς δερβέναγες του ΚΚΕ, δρούσαν ανεξέλεγκτα - και από πολιτική άποψη καταστροφικά εις βάρος του ΕΑΜ».

«Άρα υπήρχε, τότε, αναγνώριση του προβλήματος»

Ο Ερμής χαμογέλασε και συνέχισε να ισοπεδώνει την αντίληψη της ιστορίας που είχα.

«Κοίταξε όμως πως γίνεται η αναγνώριση: σχεδόν συνθηματικά, δηλαδή απολύτως αναποτελεσματικά. Είναι χαρακτηριστική η απόφαση στη Συνδιάσκεψη του ΕΑΜ, στη Στρέζοβα, όπου διαπιστώθηκε ότι: ‘…Στη μεγάλη πορεία του αγώνα μέσα στο Μοριά σημειώθηκαν σοβαρά λάθη μας και αδυναμίες που επηρεάσανε την παραπέρα ανάπτυξή του…’. Το θυμάμαι επί λέξει, ήμουν κι εγώ σύνεδρος… Γνωρίζαμε την εγκληματική δράση ατόμων όπως ο Κώστας Ζησιάδης, Γραμματέας του ΕΑΜ στην Αρκαδία, ο οποίος μέχρι να αντικατασταθεί έκανε σημεία και τέρατα. Ή ο Τάσος Ζερβός που εκτέλεσε, μεταξύ διάφορων ‘προδοτών’ και αθώους ανθρώπους στην Κορακόβρυση και τον Φενεό, ενώ στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του ΕΑΜ, στη Βαλιμή είχε φυλακίσει ακόμα και στελέχη του ΕΑΜ. Ή ο Σπύρος Ζόγκος, άλλο στέλεχος του ΚΚΕ, υπεύθυνος στο στρατόπεδο κρατουμένων στο Μαυρίκι Αιγιαλείας, ο οποίος δολοφόνησε εκτός των άλλων και τον Στεφανόπουλο, από τους πρώτους που βγήκαν στο βουνό, γιατί ήταν τροτσκιστής. Σε άλλο στρατόπεδο του ΕΑΜ, στον Αϊ Γιώργη Κυνουρίας, ο διοικητής Κόδρος Γρηγορίου είχε πάρει διαταγή να εκτελεστούν οι εκατό κρατούμενοι, άμα έφταναν εκεί οι Γερμανοί και δεν μπορούσε να τους πάρει μαζί του. Το έγκλημα απέτρεψε ο Ευάγγελος Μαχαίρας, αυτός που έγινε μετέπειτα πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, εκτός αν πρόκειται για συνωνυμία»

«Δηλαδή σε ολόκληρο το Μωριά…»

«Όχι μόνο στο Μωριά, το ίδιο γινόταν και σε πολλές άλλες περιοχές. Στο Βάλτο, στη Λιβαδειά δηλαδή, ο «Ροβεσπιέρος» της Πολιτοφυλακής τρομοκρατούσε τα χωριά. Τα ίδια στη δυτική Μακεδονία, στον Έβρο, στη μισή Στερεά Ελλάδα… Στα μέσα του 1944 οι χωρικοί φοβόνταν πολύ το ΕΑΜ για να κάνουν κάτι εναντίον του – και πολλοί πήγαιναν στα Τάγματα, ειδικά στις περιοχές που το ΕΑΜ είχε αναπτύξει παρόμοια δράση. Οι κρατούμενοι στα στρατόπεδα του ΕΑΜ υφίσταντο πρωτόγονα βασανιστήρια για να ‘μαρτυρήσουν’… Κυριαρχούσαν η προδοτοφοβία και η χαφιεδομανία… Αυτές οι δηλητηριώδεις αντιλήψεις κυριολεκτικά θέρισαν κόσμο – και πάρα πολλούς αγωνιστές της αντίστασης, αλλά και κομματικά μέλη…»

Είχα συγκλονιστεί με όσα άκουγα.

«Δεν μπορούσα να φανταστώ ότι το ΕΑΜ χρησιμοποιούσε τέτοιες μεθόδους…»

«Μη σου κάνει εντύπωση. Το homo homini lupus, ισχύει πάντοτε, και κανένας προοδευτικός μανδύας, καμιά λατρευτική ομολογία, κανένα φιλοσοφικό σύστημα, δεν μπορεί να το αναιρέσει. Οι Εαμίτες χρησιμοποιούσαν κάθε επίπεδο βίας. Θυμάμαι αποφάσεις οργάνων του ΕΑΜ να προσπαθούν εναγωνίως να αποτρέψουν τα βασανιστήρια ή τον μαρτυρικό θάνατο των κρατουμένων, έστω κι αν αυτοί είναι ‘προδότες’…»

«Με αυτά που λέτε δικαιώνεται η δεξιά προπαγάνδα για τους κομμουνιστές που έσφαζαν με το κονσερβοκούτι…».

«Δεν πρέπει να συγχέουμε την ζωτική ανάγκη να μάθουμε και να αποδεχθούμε κάποτε την αλήθεια, με τις ξεπερασμένες άλλωστε πολιτικές σκοπιμότητες. Δηλαδή ξεπερασμένες για μένα, φοβάμαι όχι για τα κόμματα… Όσα σου είπα ως τώρα είναι προφανές ότι αποτελούν μονάχα την κορυφή του παγόβουνου… Κάτω από την επιφάνεια είναι πολύ πιθανό ότι κρύβονται πολύ περισσότερα και χειρότερα εγκλήματα. Προς το παρόν δεν υπάρχει ψύχραιμη και αντικειμενική ιστορική έρευνα. Κάποια μέρα όμως, θα γίνει κι αυτό και θα αποκτήσουμε μια εποπτική εικόνα εκείνης της εποχής. Δε μου λες, είδες την ταινία του Κόπολα ‘Αποκάλυψη τώρα’;»

Τον κοίταξα ξαφνιασμένος και έγνεψα πως την είχα δει.

«Μπορείς να μου κάνεις μια πολύ σύντομη περίληψη του σεναρίου;»

«Ναι… Η αμερικάνικη στρατιωτική διοίκηση καλεί έναν λοχαγό που βρίσκεται στα όρια της κατάρρευσης μετά από τις εμπειρίες του στο Βιετνάμ και του αναθέτει μια παράξενη, ειδική αποστολή: Πρέπει να βρει έναν συνταγματάρχη, τον οποίον παίζει εκπληκτικά ο Μάρλον Μπράντο, στα σύνορα με την Καμπότζη και να τον εξοντώσει, επειδή δεν υπακούει πλέον στις διαταγές του επιτελείου και κάνει τον πόλεμο με τους δικούς του όρους. Μετά από μια επική και επικίνδυνη διαδρομή ανάστροφα στο μεγάλο ποτάμι, ο λοχαγός καταφέρνει και τον βρίσκει. Ο συνταγματάρχης καταλαβαίνει αμέσως την αποστολή του, αλλά δεν τον σκοτώνει, καθώς βρίσκεται πλέον βυθισμένος σε τρομερό υπαρξιακό αδιέξοδο και επιζητεί ο ίδιος τη λύση του προσωπικού του δράματος. Πράγματι, ο λοχαγός τον δολοφονεί και μπαίνει κι αυτός με τη σειρά του για τα καλά στο χώρο της απελπισίας και της τρέλας που προξενεί η εμπλοκή του στην κρεατομηχανή της βίας…»

«Πολύ καλά… Πιστεύεις ότι το σενάριο αποδίδει μια πραγματική ιστορία;»

Δεν μπορούσα να καταλάβω που το πήγαινε.

«Δεν ξέρω, αλλά τι σημασία έχει; Και ο μύθος των Ατρειδών δεν είναι πραγματική ιστορία… Για τον Κόπολα η ακριβής αναπαράσταση μιας πραγματικής ιστορίας προφανώς δεν έχει νόημα, αφού η ταινία του λειτουργεί αλληγορικά, ως μύθος …νομίζω»

«Άκουσε τώρα μια πραγματική ιστορία που συνέβη στην Ελλάδα της Κατοχής και παρουσιάζει εκπληκτικές ομοιότητες με το σενάριο της ταινίας του Κόπολα… Διαδραματίστηκε πλάι στο ποτάμι του Έβρου. Σου θυμίζω μονάχα ότι το νομό Έβρου τον κατείχαν εξαρχής οι Γερμανοί, αντίθετα με την ανατολική Μακεδονία και την υπόλοιπη Θράκη που τις είχαν οι Βούλγαροι»

Ο Ερμής έμεινε για λίγο σιωπηλός, πήρε μια βαθειά ανάσα και ξεκίνησε.

«Τον έλεγαν Οδυσσέα, δηλαδή αυτό ήταν το αγωνιστικό του ψευδώνυμο. Ήταν εντυπωσιακή μορφή, ασκητικός, επιβλητικός, γεννημένος ηγέτης, αν και χωρίς ιδιαίτερη μόρφωση. Με τα φτωχά του μέσα, αλλά με ατσάλινη αποφασιστικότητα που του έδινε ο αρχηγός, το ΕΑΜ Έβρου τα έβαλε στην αρχή με τους μαυραγορίτες της περιοχής. Μέλη του ΕΑΜ πήγαιναν και κολλούσαν καταλόγους με τις επιτρεπόμενες από αυτούς τιμές των τροφίμων σε τοίχους και μαγαζιά. Οι μαυραγορίτες γέλασαν, αλλά τα γέλια τους κόπηκαν απότομα, όταν ο Οδυσσέας άρχισε τις εκτελέσεις όσων από δαύτους δεν συμμορφωνόντουσαν. Ως δια μαγείας οι τιμές των τροφίμων διορθώθηκαν και ο Οδυσσέας έγινε λαϊκός ήρωας στον Έβρο.

»Η επιτυχία αυτή είχε συγκλονιστική επίδραση στην άνοδο της επιρροής του ΕΑΜ, αλλά ο Οδυσσέας έκανε το κρίσιμο βήμα και άρχισε να μιλάει ανοιχτά για την ανάγκη εξόντωσης των ‘ψευτοδημοκρατών, αυτών των αποβρασμάτων που θέλουν το κακό του λαού’. Ορισμένοι από τους τοπικούς ηγέτες του ΕΑΜ αντέδρασαν σ΄ αυτή την καταστροφική πολιτική, αλλά ο ατσαλένιος ιδεολόγος Οδυσσέας δεν δίστασε: Στις αρχές του 1944 συνέλλαβε τον σημαντικότερο απ΄ τους αντιρρησίες, τον ταγματάρχη Σταθάτο, τοπικό ηγέτη του ΕΛΑΣ, και κάμποσους ακόμα και τους προσήγαγε σε ‘Λαϊκό δικαστήριο’. Δεν γνωρίζω με λεπτομέρειες τι ειπώθηκε στη δίκη, αλλά το αποτέλεσμα μιλάει από μόνο του: Ο Σταθάτος και οι συναγωνιστές του βρέθηκαν ένοχοι προδοσίας και ξυλοκοπήθηκαν μέχρι θανάτου. Τους έκοψαν τα κεφάλια και τα εξέθεσαν σε κάποιο σταυροδρόμι, προς παραδειγματισμόν… Ο δρόμος ήταν τώρα ελεύθερος για να εφαρμόσει ο Οδυσσέας το επαναστατικό του πρόγραμμα. Συγκρότησε ειδικό ‘Τάγμα Θανάτου’, στο οποίο δίνονταν τα ονόματα των προδοτών του λαού που έπρεπε να εκτελεί. Σε κάποια περίπτωση δημιουργήθηκαν διχογνωμίες για ορισμένα από τα ονόματα του καταλόγου, ανάμεσα στα μέλη του Τάγματος. Τότε ο Τηλέμαχος, ο διοικητής τους, αυθεντικός ιδεολογικός υιός του Οδυσσέα, τους το ξέκοψε, λέγοντας ότι ‘μακροπρόθεσμα δεν θα βλάψει αν σκοτωθούν και λίγοι αθώοι, προκειμένου να γίνουν ορισμένα πράγματα για την επανάσταση’.

»Ήταν επόμενο ο Έβρος να μεταβληθεί σε κόλαση. Μετά το θάνατο του ταγματάρχη Σταθάτου οι συνθήκες στην περιοχή Έβρου χειροτέρεψαν πολύ γρήγορα. Εκατοντάδες άνθρωποι δολοφονήθηκαν από τον Οδυσσέα και τους άντρες του. Ανάμεσα στους πολλοί γιατί είχαν μόνο και μόνο εκφράσει την ανησυχία τους για τις πράξεις των ανταρτών. Γιατί κάποιος αντάρτης είχε προηγούμενα μαζί τους. Γιατί ο Οδυσσέας τους υποψιαζόταν για αγγλόφιλους. Γιατί …έτσι! Κάποιος Εβρίτης του ΚΚΕ, που είχε προς στιγμήν αποφύγει το μαχαίρι του Οδυσσέα, έκανε το δύσκολο και επικίνδυνο ταξίδι ως τη δυτική Μακεδονία για να συναντήσει στελέχη του κόμματος. Τους βρήκε, τους εξιστόρησε τα κατορθώματα του Οδυσσέα και επέστρεψε στον Έβρο μαζί με τον νέο αρχηγό για το ΕΑΜ Έβρου, τον Αθηνόδωρο.

»Οι οδηγίες που είχε ο Αθηνόδωρος περιλάμβαναν και την αυτονόητη εντολή εξόντωσης του Οδυσσέα. Πράγματι, κινήθηκε αστραπιαία και τον συνέλαβε. Επειδή τα προσχήματα είχαν πάντα μεγάλη σημασία, τον πέρασε από ‘Λαϊκό δικαστήριο’, στη Λευκίμμη, το οποίο φυσικά τον βρήκε ένοχο, ότι ήταν ‘εχθρός του Κόμματος και του Λαού’. Ο μόλις χθεσινός παντοδύναμος ηγέτης τουφεκίστηκε αμέσως και ο μακρύς κατάλογος που είχε συντάξει, με τα ονόματα εκατοντάδων μελλοθανάτων, έμεινε ένα σκέτο χαρτί. Ο Οδυσσέας στην απολογία του, σαν καλός κομμουνιστής, υποστήριξε ότι το Κόμμα έχει δίκιο που τον εκτελεί…»

Μείναμε για λίγο σιωπηλοί. Ο Ερμής ήπιε την τελευταία γουλιά από τον καφέ του και έπιασε πάλι το νήμα έπιασε πάλι το νήμα της αφήγησης για τα γεγονότα της Πελοποννήσου.

«Τις ενέργειες του ΕΛΑΣ πολλές φορές πυροδοτούσε η εγκληματική δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας… Στην περιοχή της Καλαμάτας είχαν εκτελεστεί στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής 1500 άτομα. Χιλιάδες σπίτια είχαν καεί. Το καλοκαίρι του 44, οι ταγματασφαλίτες είχαν οργιάσει στα χωριά της Μεσσηνίας… Το ίδιο στην Κυνουρία… Οι δολοφονημένοι υπολογίζονται σε 200… Πολλές εκατοντάδες τα θύματά τους στη Λακωνία… Εμπρησμοί, βιασμοί, βασανιστήρια, μαρτυρικές δολοφονίες, εκτελέσεις… Τα πνεύματα είχαν πλέον αποθηριωθεί. Ακόμα όμως ο Μοριάς δεν έχει δει τα χειρότερα… Οι Γερμανοί υποχωρούν προς βορράν και στις 9 Σεπτεμβρίου ο ΕΛΑΣ, για λογαριασμό της Ελληνικής Κυβέρνησης, στην οποία συμμετέχει το ΕΑΜ με πέντε υπουργούς – και του Συμμαχικού Στρατηγείου, δηλαδή των Άγγλων, χτύπησε την Καλαμάτα, την οποία φεύγοντας οι Γερμανοί την είχαν αφήσει στα χέρια των Ταγμάτων Ασφαλείας. Όπως πάντα, ο ΕΛΑΣ σάρωσε τα Τάγματα… Οι επιτιθέμενοι είχαν 37 νεκρούς. Όσοι ταγματασφαλίτες δε σκοτώθηκαν ή δεν κάηκαν ζωντανοί στις πυρπολήσεις των αμυνομένων κτιρίων, πιάστηκαν αιχμάλωτοι, περίπου 400. 150 ξέφυγαν και έσπευσαν προς τον Μελιγαλά, αλλά 50 απ΄ αυτούς εξοντώθηκαν καθ΄ οδόν, στο Ασπρόχωμα».

Άκουγα με τεταμένη προσοχή, χωρίς να διακόπτω.

«Ακολούθησε η κατάληψη του Πύργου από τον ΕΛΑΣ, μετά από διήμερη σκληρότατη μάχη: 42 νεκροί του ΕΛΑΣ, 120 νεκροί ταγματασφαλίτες, εκατοντάδες αιχμάλωτοι – 250 ξέφυγαν προς την Πάτρα. Στις 13 Σεπτεμβρίου ήρθε η σειρά του Μελιγαλά, τον οποίο κατείχαν 1000 –1200 ταγματασφαλίτες. Μετά από σκληρότατες μάχες με πυροβόλα, πολυβόλα, όλμους, νάρκες, χιλιάδες χειροβομβίδες κλπ, οι ταγματασφαλίτες παραδόθηκαν. Ο ΕΛΑΣ είχε 120 νεκρούς και πάνω από 200 τραυματίες. Με την αποχώρηση του Άρη Βελουχιώτη από το χωριό, άρχισαν οι ομαδικές αυτοδικίες, δηλαδή οι δολοφονίες των ηττημένων, από συγγενείς ή χωριανούς των θυμάτων τους. Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς ταγματασφαλίτες ποικίλουν, από 400 όπως έλεγαν οι Εαμίτες, έως 2000 όπως λένε οι άλλοι».

Ο Ερμής σταμάτησε να μιλά, πήγε ως την άκρη του μπαλκονιού. Τον είδα που έσφιγγε δυνατά τα κάγκελα. Έκλεισε τα μάτια, το χείλος του έτρεμε. Τον έβλεπα και είχα παγώσει. Ήταν κι ο ίδιος ένας από τους πρωταγωνιστές των άγριων αδελφοσφαγών που μου περιέγραφε τόση ώρα, ίσως πολέμησε και ο ίδιος στο Μελιγαλά. Κάποτε αυτοκυριαρχήθηκε και ηρέμησε. Ήταν η πρώτη φορά που εξωτερίκευσε έντονα την ένταση που είχε μέσα του.

«Καλά να σκοτωθεί κανείς στη μάχη, αλλά να δολοφονείς τον αιχμάλωτο, που παραδόθηκε…» είπα όταν επέστρεψε και κάθισε στο τραπέζι.

Άναψε ένα από τα ελάχιστα τσιγάρα που κάπνισε όσο μιλούσαμε.

«Το μίσος μεταξύ των δυο πλευρών δεν γνώριζε όρια, τα εγκλήματα που είχαν κάνει οι μεν και οι δε είχαν αναστείλει κάθε αίσθημα ανθρωπιάς και πολιτισμού… Σκοπός δεν ήταν απλώς η ήττα του εχθρού, ήταν η ανελέητη φυσική του εξόντωση… Δυο μέρες μετά την κατάληψη του Μελιγαλά, στην Καλαμάτα λυντσαρίστηκαν και δολοφονήθηκαν με μαρτυρικό τρόπο από το πλήθος οι αρχηγοί των ηττημένων, δηλαδή ο νομάρχης Περρωτής, ο ταγματάρχης Χριστόφιλος, ο πρώην βουλευτής Μεσσηνίας Μπούτος, ο διοικητής Χωροφυλακής Φραγκιαδάκης και άλλοι καμιά δεκαπενταριά. Τα πτώματα κρεμάστηκαν από τους φανοστάτες της πλατείας. Ομοίως λυντσαρίστηκαν στη Μεσσήνη άλλοι 7 – 8 ταγματασφαλίτες. Οι υποθήκες για τα μετά τη Βάρκιζα έχουν πλέον υπογραφεί… Όσοι γλίτωσαν το λιντσάρισμα, όπως ο δήμαρχος της Καλαμάτας Καρατζάς, εκτελέστηκαν ‘νομίμως’, μετά από ‘δημόσια δίκη’».

Προσπαθούσα να αναπαραστήσω με τη φαντασία μου όσα μου περιέγραφε έτσι, λιτά, ξερά, ο Ερμής, αλλά δεν το κατάφερνα.

«Πως τελείωσε αυτό το δράμα;»

«Δεν τελείωσε τόσο γρήγορα… Ενώ γινόντουσαν όσα σου είπα στο Μελιγαλά και στην Καλαμάτα, ο Άρης έφτασε στους Γαργαλιάνους, όπου βρισκόταν ο Στούπας με 800 ταγματασφαλίτες. Μετά από σκληρότατη μάχη, ο ΕΛΑΣ θριάμβευσε, ως συνήθως. Είχε 45 δικούς του αντάρτες νεκρούς. Ο Στούπας με 300 διέφυγε στην Πύλο, όπου απελπισμένος αυτοκτόνησε. Οι δικοί του παραδόθηκαν και η Πύλος κυριεύτηκε από τον ΕΛΑΣ. 25 κρατούμενοι λυντσαρίστηκαν από το πλήθος και τα πτώματά τους πετάχτηκαν από ψηλά, από το κάστρο, κάτω στην ακροθαλασσιά…»

«Όλα αυτά συνέβησαν αφού είχαν φύγει οι Γερμανοί…»

«Ναι. Υπήρξαν βέβαια και μεγάλες μάχες ΕΛΑΣ – Ταγμάτων κατά τη διάρκεια της κατοχής. Στη Μακεδονία ο συνταγματάρχης Πούλος και ο λοχίας της Βέρμαχτ Φριτς Σούμπερτ είχαν συγκροτήσει ένα Τάγμα με φρικτή δράση: Έσφαξαν 75 ανθρώπους στα Γιαννιτσά, βίασαν γυναίκες στη Βέροια, δολοφόνησαν χωρικούς στο χωριό Σκυλίτσι, κυρίως όμως βαρύνονται με την απίστευτη σφαγή του Χορτιάτη, δυο βήματα από τη Θεσσαλονίκη. Τον Απρίλη του 44 ο ΕΛΑΣ επετέθη στον Πούλο στη Βέροια. Οι Ελασίτες σκότωσαν πάνω από 100 ταγματασφαλίτες, αλλά ο αρχηγός τους διέφυγε… Αν απορείς τι απόγινε αυτό το λουλούδι, έφυγε μαζί με τους Γερμανούς, έδρασε στη Σλοβενία και συνελήφθη από τους Αμερικάνους, τον Απρίλιο του 45. Αυτοί τον παρέδωσαν στους Έλληνες και εκτελέστηκε μαζί με τον Σούμπερτ ως εγκληματίας πολέμου»

Για ώρα τριγύριζε στο μυαλό μου μια απορία.

«Καλά, οι Ταγματασφαλίτες ήταν αμυνόμενοι, οχυρωμένοι, οργανωμένοι… Πως κατάφερνε ο ΕΛΑΣ και τους έπαιρνε κάθε φορά παραμάζωμα;»

Ο Ερμής χαμογέλασε και απάντησε, σε πιο έντονο τόνο. Παρόλη τη σταθερή του προσπάθεια να φαίνεται ήρεμος και αντικειμενικός, διέκρινα στην έκφρασή του υπερηφάνεια για τον λαϊκό στρατό που είχε υπηρετήσει πιστά.

«Απ΄ αυτό και μόνο μπορείς να καταλάβεις ποιες ήταν οι επιχειρησιακές δυνατότητες του ΕΛΑΣ, λίγους μόνο μήνες πριν τον αφοπλισμό του… Επειδή δεν υπήρχε ελληνική δύναμη ικανή να τα βγάλει πέρα μαζί του, αν οι Άγγλοι δεν συμβιβαζόντουσαν και επιχειρούσαν να υποτάξουν τον ΕΛΑΣ με τα όπλα, θα έπρεπε να οργανώσουν και να υλοποιήσουν εκστρατεία μεγάλης κλίμακας, πράγμα εντελώς αδιανόητο για την εποχή, για στρατιωτικούς και πολιτικούς λόγους… Ας ολοκληρώσουμε όμως την αφήγηση για τα γεγονότα της Πελοποννήσου… 2000 ταγματασφαλίτες, με επικεφαλής τον Παπαδόγκωνα βρισκόντουσαν οχυρωμένοι στην Τρίπολη. Στις 29 Σεπτεμβρίου ο ΕΛΑΣ κατέλαβε την πόλη, αυτή τη φορά μετά από διαπραγματεύσεις και αποχώρηση του Παπαδόγκωνα με 500 προς Σπέτσες. Παρομοίως ο έτερος αρχιταγματασφαλίτης Κουρκουλάκος παρέδωσε την Πάτρα, την 1η Οκτωβρίου. Ακολούθησαν οι υπόλοιπες πόλεις του Μοριά. Απόμεινε μονάχα ο Μιστράς, με 700 περίπου υπερασπιστές, οι οποίοι αμύνθηκαν αποτελεσματικά, όσο ο ΕΛΑΣ δίσταζε να κανονιοβολήσει τα κάστρα, εξαιτίας των μνημείων. Όταν οι Ελασίτες είδαν ότι η υπόθεση τραβούσε σε μάκρος, έβαλαν μπρος τα κανόνια. Η μάχη είχε 40 νεκρούς και 100 τραυματίες Ελασίτες. Οι 500 εναπομείναντες ταγματασφαλίτες αιχμαλωτίστηκαν. Από αυτούς 70 περίπου λέγεται ότι δολοφονήθηκαν, από αυτοδικούντες Λάκωνες. Αλλά η Βάρκιζα ήταν πλέον πολύ κοντά, είμαστε κιόλας στις 11 Οκτωβρίου… Στις 12 Οκτωβρίου οι Γερμανοί αποχώρησαν από την Αθήνα, αλλά η 2η Μεραρχία του ΕΛΑΣ που βρισκόταν σε απόσταση αναπνοής απαγορεύτηκε να μπει στην πόλη, για να μπουν σ΄ αυτήν στις 18 του μηνός οι ‘σωστοί’ απελευθερωτές… Α, για την περίπτωση που το ξέχασες, σου υπενθυμίζω ότι στην απελευθερώτρια των Αθηνών κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου συμμετείχαν πέντε υπουργοί του ΕΑΜ».

«Αν κατάλαβα καλά λέτε ότι ο Παπανδρέου, δηλαδή οι Άγγλοι, έβαλαν στην εξόριστη ελληνική κυβέρνηση πέντε υπουργούς του ΕΑΜ ως εισιτήριο, ως δούρειο ίππο, για να μπορέσουν να πατήσουν πόδι στην Ελλάδα οι δικές τους δυνάμεις, μετά την αποχώρηση των Γερμανών…».

«Αυτά τα είχαν ήδη ρυθμίσει οι Άγγλοι με τη συμφωνία του Λιβάνου. Αν δεν έδιναν τότε υπουργεία στο ΕΑΜ, ακόμα θα προσπαθούσαν να αποβιβασθούν… Αυτό ήταν το πρώτο μέρος του σχεδίου τους. Το δεύτερο ήταν η στρατιωτική και πολιτική συντριβή του ΕΑΜ, σε τόπο και χρόνο που θα επέλεγαν οι ίδιοι. Γιαυτό ο Παπανδρέου επέμεινε λυσσωδώς να μην μπει ο ΕΛΑΣ στην Αθήνα. Αν είχε συμβεί κάτι τέτοιο, οι Άγγλοι θα αγνάντευαν από μακριά… Αυτά χρειάστηκε κάποιος καιρός να τα καταλάβω, όχι επειδή είναι πολύπλοκα, αλλά γιατί έπρεπε να αλλάξει πρώτα ο δικός μου τρόπος σκέψης… Εκ των υστέρων διαπίστωσα ότι την ίδια ακριβώς ανάλυση είχε κάνει ήδη από το 1948, ο ίδιος ο Γεώργιος Παπανδρέου, σε άρθρο του που δημοσιεύτηκε στην ‘Καθημερινή’ της εποχής…».

Έβλεπα πως ο Ερμής προσπαθούσε πάλι να αυτοκυριαρχηθεί, με όλο και λιγότερη επιτυχία. Ίσως γιαυτό άλλαξε θέμα.

«Μη νομίζεις όμως πως ήταν μονάχα ο ελληνικός λαός που βρέθηκε στη μέγγενη της ιστορίας τότε… Η δεκαετία του 40 υπήρξε καταστροφική για πολλούς λαούς της Ευρώπης. Όταν, για παράδειγμα, οι Έλληνες σφάζονταν μεταξύ τους χάριν των στρατηγικών συμφερόντων της Δύσης, οι Πολωνοί, οι Ουκρανοί, οι Βαλτικές χώρες προσπαθούσαν να αντισταθούν στον σοβιετικό ιμπεριαλισμό… Οι Ισπανοί είχαν τον δικό τους εμφύλιο νωρίτερα, οι Ιταλοί φασίστες και κομμουνιστές πολέμησαν λυσσαλέα μεταξύ τους το ‘43 στη Βόρεια Ιταλία, οι Γάλλοι απέφυγαν τον εμφύλιο μετά την ήττα τους από τους Γερμανούς κυριολεκτικά παρά τρίχα, ευτυχώς γι αυτούς».

Ήμουν έτοιμος για σειρά ερωτήσεων, αλλά ο Ερμής κοίταξε το ρολόι του.

«Αργήσαμε;»

«Η ώρα πέρασε σαν το νερό… Μην ξεχνάμε ότι έχουμε και γυναίκες… και καλά η δικιά σου, η δικιά μου είναι ζηλιάρα!».

Γελάσαμε, ζητήσαμε το λογαριασμό και φύγαμε προς την νέα παραλία, όπου το ξενοδοχείο του Ερμή.

7 Comments:

At 7:15 μ.μ., Anonymous Ανώνυμος said...

Θα ήθελα να σε γνωρίσω. Λες με πολύ όμορφο τρόπο πράματα που πιο συγκεχυμένα τα έχω κι εγώ στο κεφάλι μου...

 
At 10:35 μ.μ., Blogger Πάνος said...

Φίλε /φίλη,

διαθέτω και μέηλ!

Ευχαριστώ για το σχόλιο.

 
At 12:18 μ.μ., Anonymous Ανώνυμος said...

μουφααααααααααααααααααα

 
At 12:18 μ.μ., Anonymous Ανώνυμος said...

καλο αλλα η μαλακια πεφτει συννεφο

 
At 6:30 μ.μ., Anonymous Ανώνυμος said...

Αν και σε αρκετα σημεια ο αφηγητης ειναι προκατελειμενος και υπερβαλει,ειδικα στις μαχες με τα Τ.Α.,(απολυτα λογικο για οποιονδηποτε παλαιμαχο εκεινων των συγκρουσεων) ειναι καταπληκτικος.

 
At 2:19 μ.μ., Blogger kon.antartis said...

πολυ ωραιο.μπραβο.δεν καταλαβαινω ομως γιατι καποιοι λενε οτι ειναι μουφα.εχω γνωρισει και εγω τον κ. Βασιλη Πριοβολο το 2008 στο μνημοσυνο του Αρη στν Μεσουντα και ειναι εξαιρετικος και στεκεται καλα παροτι τα 90 χρονια του.αντι να λεμε τιμη και δοξα σε αυτον και που ειναι ζωντανη ιστορια λεμε οτι ειναι προκατελειμμενος.αντιθετως ολοι οι παλαιμαχοι ειναι αντικειμενικοι οπως και ο κ. Ρουπας για π.χ.

 
At 3:50 μ.μ., Blogger kon.antartis said...

ρε Πανο εσυ εισαι απο το μνημοσυνο του Αρη το 2008 στην Μεσουντα?εισαι ζωγραφος?εγω ειμαι 16χρονων.με θυμασαι?που ειχαμε παει στο μερος που επεσε ο Αρης και τελικα εγω δεν κατεβηκα?.το e-mail μου ειναι gus_a@live.com

 

Δημοσίευση σχολίου

<< Home