Πέμπτη, Νοεμβρίου 03, 2005

Ερμής ΙΙΙ

Η επόμενη συζήτηση με τον Ερμή για τον εμφύλιο έγινε δυο μέρες αργότερα, στο αεροδρόμιο. Τύχη αγαθή, η πτήση του είχε πολύωρη καθυστέρηση λόγω ομίχλης, μιας και το απαραίτητο ραντάρ θα καθυστερούσε, λέει, λίγους μήνες ακόμα, πάντως θα ήταν έτοιμο μέσα στο 1982. Αφήσαμε τη Σιμόν να λαγοκοιμάται στην καφετέρια του αεροδρομίου και περπατούσαμε, μέσα κι έξω από τα κτίρια.

«Απ΄ όσα είπαμε, το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι ο εμφύλιος ουσιαστικά άρχισε μέσα στην κατοχή»

«Ακριβώς. Έχουμε τρεις διακριτές χρονικές ενότητες, δηλαδή τον κατοχικό εμφύλιο, την περίοδο ως τη δημιουργία του ΔΣΕ και την τελική φάση, με τη σύγκρουση του Εθνικού Στρατού με τον Δημοκρατικό Στρατό».

«Άλλο συμπέρασμα είναι ότι κατά περιοχές ο εμφύλιος ήταν ιδιαίτερα αιματηρός ήδη από την κατοχική φάση».

«Έτσι είναι, ιδιαίτερα στην Πελοπόννησο και τη Μακεδονία».

«Μου είχες πει να σου θυμίσω τη Μακεδονία…»

«Ναι… Εδώ η σύγκρουση ακολούθησε και πολιτισμικούς διαχωρισμούς. Υπήρχαν οι γηγενείς σλαβόφωνοι, που εντάχθηκαν στον ΕΛΑΣ, αλλά και οι πρόσφυγες, δηλαδή οι ελληνόφωνοι και οι τουρκόφωνοι πόντιοι. Ο Φιλοκτήτης μάλλον αποτελεί εξαίρεση, οι πόντιοι γενικά ήταν δύσπιστοι απέναντι στον ΕΛΑΣ και αντιστάθηκαν ένοπλοι, ιδιαίτερα οι τουρκόφωνοι. Το αποτέλεσμα ήταν ότι τον Οκτώβριο του ΄44 ο ΕΛΑΣ τους συνέτριψε, με πολλές εκατοντάδες νεκρούς στο Κιλκίς, στο Βαθύλακκο Κοζάνης, στον Κούκο της Κατερίνης και σε πολλά άλλα μέρη της Μακεδονίας. Βλέπω ότι αυτά τα γεγονότα δεν τα έχεις υπόψη σου…».

Έγνεψα πως πράγματι δεν τα ήξερα καθόλου.

«Όταν ξαναδείς τον Φιλοκτήτη, ρώτησέ τον να σου πει».

Είδα ένα χαμόγελο στα χείλη του.

«Αλλά επειδή αυτός θα σου τα αφηγηθεί ως Φιλοκτήτης, άκουσε πρώτα εμένα, που θα σου τα περιγράψω ως Ερμής».

Περίμενα για λίγο, καθώς ο Ερμής συλλογιζόταν πώς να ξεκινήσει την αφήγησή του.

«Μια περιοχή σε Κοζάνη – Γρεβενά, τα λεγόμενα Βέντζια, περιλαμβάνει διάφορα χωριά, μεταξύ των οποίων η Κνίδη, χωριό του ελληνόφωνου πόντιου Φιλοκτήτη, του οποίου οι άμεσοι πρόγονοι αντικατέστησαν τους εκδιωχθέντες Βαλαάδες, δηλαδή ελληνόφωνους μουσουλμάνους χωρικούς, που είχαν μεταφερθεί στην Τουρκία κατά την δεκαετία του ΄20…».

Διέκοψα τον Ερμή, ξαφνιασμένος.

«Άκουσα καλά; Είπες - ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι που εκδιώχτηκαν στην Τουρκία;»

«Α, μην ανοίξουμε άλλες ενδιαφέρουσες ιστορίες, δεν θα τελειώσουμε ποτέ… Το 1943 τα Βέντζια απέκτησαν ένοπλο τμήμα του ΕΛΑΣ, το λεγόμενο ‘συγκρότημα Μπούρινου’, ενώ το ΕΑΜ κυριάρχησε πολιτικά στην περιοχή. Το Σεπτέμβρη του ΄43 οι αντάρτες των Βεντζίων μπήκαν στον εμφύλιο: Πήγαν στην Ζαρκαδόπετρα και έδιωξαν τους οπλίτες της αντικομμουνιστικής οργάνωσης ΠΑΟ, ενώ αργότερα χτύπησαν τα χωριά του Τσιαρτσιαμπά και επέστρεψαν με πλιάτσικο ζώα και τρόφιμα. Έφεραν μαζί τους και Έλληνες αιχμαλώτους, τους οποίους και εκτέλεσαν, εννοείται μετά τη συνήθη …τίμια δίκη. Τον Φεβρουάριο του ΄44 οι Ελασίτες των Βεντζίων επιτέθηκαν στα μεταλλεία της Ροδιανής, πάλι στον Τσιαρτσιαμπά, με αποτέλεσμα οι τουρκόφωνοι Τσιαρτσιαμπιανοί πόντιοι να ανταποδώσουν τις επιδρομές, παίρνοντας με το μέρος τους κάποιους από τα τουρκόφωνα ποντιακά χωριά της Ποντινής και των Αγαλαίων. Ζαλίστηκες ήδη; Υπομονή… Μόλις αποχώρησαν οι επιδρομείς, οι ελληνόφωνες πόντιοι περιποιήθηκαν τους γείτονες τους τουρκόφωνους ποντίους των χωριών που σου ανέφερα, εκτελώντας δύο χωρικούς και εξορίζοντας τις οικογένειες άλλων εφτά…».

«Δηλαδή οι πόντιοι ήταν ισάξιοι με τους Μωραϊτες στον εμφύλιο…»

Ο Ερμής συμφώνησε και συνέχισε:

«Βία σε όλα τα επίπεδα, από τα πιο χαμηλά ως το υψηλότερο: Κρατήσεις, ξυλοδαρμοί, πρόστιμα, εκτελέσεις. Οι Ελασίτες των Βεντζίων είχαν εκτελέσει περίπου δεκαπέντε χωρικούς του Τσιαρτσιαμπά, από τα χωριά Σαρακίνα και Πυλωρή. Οι εκτελεσμένοι ήταν πρόεδροι κοινοτήτων, λιποτάκτες Ελασίτες, οπλισμένοι αντι – Ελασίτες και διάφοροι άλλοι που κατηγορήθηκαν ως προδότες. Εννοείται ότι οι συνεργαζόμενοι με τους Γερμανούς αντικομμουνιστές ανταπέδιδαν τη βία εξίσου αδίστακτα… Αλλά το ΕΑΜ κυριαρχούσε στην περιοχή. Ένας Ελασίτης αδερφός του Φιλοκτήτη σκοτώθηκε σε μια μεγάλη εκκαθαριστική επιχείρηση που πραγματοποίησε ο ΕΛΑΣ στον Βαθύλακκο, στο Βατερό και την Κοζάνη, ενώ άλλος αδελφός του σκοτώθηκε στις επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ το Νοέμβρη του 44. Δυο ακόμα αδέλφια του Φιλοκτήτη επέστρεψαν ζωντανοί στα Βέντζια όταν τελείωσαν οι επιχειρήσεις κατά του ΕΔΕΣ, τον Ιανουάριο του 45».

Η αφήγηση διακόπηκε για λίγο, γιατί περνούσαν μπροστά μας δυο εντυπωσιακές Θεσσαλονικιές. Ο Ερμής αναστέναξε και συνέχισε:

«Τότε κατέφθασαν στα Βέντζια οι νόμιμες κυβερνητικές δυνάμεις, μετά τη Βάρκιζα, και φυσικά άρχισε έντονη η δεξιά τρομοκρατία, με αποτέλεσμα ήδη στις 3 Μαρτίου να εμφανιστεί στα Βέντζια ένοπλο τμήμα πρώην Ελασιτών, μεταξύ των οποίων οι δυο εναπομείναντες αδελφοί του Φιλοκτήτη. Στις αρχές του 47 είχαν πλέον εκκαθαρίσει τους δεξιούς και κυριαρχούσαν στην περιοχή. Τότε η κυβέρνηση εφάρμοσε το μέτρο της αναγκαστικής μετοίκησης των χωρικών στις πόλεις και τα χωριά ερήμωσαν… Όσοι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού μπόρεσαν, έστειλαν τις οικογένειές τους στην Αλβανία. Οι μάχες συνεχίστηκαν γύρω από τα χωριά – φαντάσματα, μέχρι που όλα τελείωσαν…».

Ο Ερμής σταμάτησε, κάπως απότομα.

«Τι απόγιναν τα αδέρφια του Φιλοκτήτη;»

«Ο ένας σκοτώθηκε τις τελευταίες μέρες του εμφυλίου στο Γράμμο, ο άλλος τραυματίστηκε και σήμερα ζει ανάπηρος στη Ρουμανία… Υπάρχουν και τρεις μικρότερες αδελφές, οι οποίες πέρασαν πολλά, αλλά τώρα είναι καλά, παντρεμένες, με μεγάλα παιδιά…».

«Ο Φιλοκτήτης, με τέτοιο σόι και τέτοια δράση, πως γλίτωσε;».

Ο Ερμής γέλασε δυνατά.

«Α, άλλη μεγάλη ιστορία… και εγώ κι αυτός είμαστε από τους ελάχιστους που βρεθήκαμε στη δυτική Ευρώπη αντί στην ανατολική – και μάλλον μας βγήκε σε καλό… Αλλά δεν μας παίρνει η ώρα να σου τα εξιστορήσω αυτά, μιαν άλλη φορά…».

«Αν κατάλαβα καλά, στην αρχή τουλάχιστον οι Άγγλοι δεν ήταν αντίθετοι στον ΕΛΑΣ…».

«Όχι βέβαια. Έχω προσωπική εμπειρία από την Πελοπόννησο, ο αρχικός εξοπλισμός του ΕΛΑΣ έγινε από τους Εγγλέζους, με ρίψεις υλικού από αέρος. Η πρώτη ρίψη πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του ΄42, 17 κιβώτια με πολεμικό υλικό. Όταν ο ΕΛΑΣ άρχισε να δυναμώνει και να αναδεικνύονται τα πολιτικά χαρακτηριστικά του ΕΑΜ, η ποσότητα του παρεχόμενου εξοπλισμού άρχισε να φθίνει και τελικά μηδενίζεται. Εννοείται ότι ταυτόχρονα οι Άγγλοι ενίσχυσαν και εξόπλισαν εθνικόφρονα αντιεαμικά σώματα, με πυρήνες αξιωματικούς του ελληνικού στρατού, τα οποία προσπάθησαν να εκτοπίσουν τον ΕΛΑΣ, τον οποίο θεωρούσαν εξαρχής κομμουνιστική δύναμη, άρα άκρως επικίνδυνο αντίπαλο. Σου έχω ήδη μιλήσει με λεπτομέρειες για το πώς ο ΕΛΑΣ εφάρμοσε, διστακτικά στην αρχή, ξεκάθαρα στη συνέχεια την αρχή ότι δεν υπάρχει ζωτικός χώρος για άλλες ένοπλες οργανώσεις, οι οποίες χαρακτηρίζονταν συλλήβδην ως ‘αντίδραση’. Έπρεπε να μείνουν μόνον τα ένοπλα αντιστασιακά τμήματα του ΕΛΑΣ. Διέλυαν κάθε άλλο ένοπλο σώμα και οι ηγέτες του, αν δέχονταν, εντάσσονταν στον ΕΛΑΣ, σε αντίθετη περίπτωση εκκαθαρίζονταν, δηλαδή δολοφονούνταν εν ψυχρώ. Αποτέλεσμα αυτών των πρακτικών υπήρξε το ξέσπασμα της εμφύλιας σύγκρουσης, ήδη από το καλοκαίρι του ΄43. Αυτό είναι το πλαίσιο, πολιτικό και στρατιωτικό, της αρχής του εμφυλίου. Οι Άγγλοι άλλαξαν στάση απέναντι στον ΕΛΑΣ αρκετά νωρίς, αλλά τα προσχήματα κρατήθηκαν μέχρι τον Δεκέμβριο του ΄44»

«Με όλη αυτή την εμφύλια διαμάχη τον καιρό της κατοχής, έκανε κανείς αντίσταση στους Γερμανούς;»

Ο Ερμής ξέσπασε σε δυνατά γέλια.

«Α, βέβαια! Ενώ ο ΕΛΑΣ της Πελοποννήσου έχει να επιδείξει μια εκπληκτική δραστηριότητα, από την άνοιξη του ΄43 ως την αποχώρηση των Γερμανών, με πλήθος ενέδρες αλλά και επιθετικές ενέργειες, κανένας άλλος δεν αναφέρεται να ανάπτυξε δράση κατά των στρατευμάτων κατοχής. Αντίθετα, οι ‘εθνικές’ οργανώσεις δεν πρόλαβαν, ασχολήθηκαν εξαρχής αποκλειστικά με τον ΕΛΑΣ, ο οποίος υπερθεμάτισε, με αποτέλεσμα την διεξαγωγή εκ μέρους του ενός διμέτωπου αγώνα - εναντίον κατακτητών και ‘αντίδρασης’. Οι κατοχικές δυνάμεις εξορμούσαν εκεί που διέκριναν πραγματικό κίνδυνο, δηλαδή εναντίον του ΕΛΑΣ, με παταγώδη κάθε φορά αποτυχία, η οποία οδηγούσε με μαθηματική ακρίβεια στον περαιτέρω εξοπλισμό του ΕΛΑΣ και την πολιτική ενίσχυση του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Η άλλη πλευρά μπόρεσε να παρουσιάσει κάτι ανάλογο, ούτε καν σε υποπολλαπλάσιο μέγεθος».

«Δηλαδή οι λεγόμενες εθνικές οργανώσεις δεν έκαναν τίποτα, όσο υπήρχαν;».

«Με ορισμένες λαμπρές εξαιρέσεις, δεν έκαναν σχεδόν τίποτα ή, σωστότερα, δεν μπόρεσαν να κάνουν, δεν τους δόθηκε ο χώρος, ο χρόνος και οι δυνατότητες… Είναι χαρακτηριστική η ταχύτατη αλλαγή προσανατολισμού των ‘εθνικών’ οργανώσεων. Ενώ τα στελέχη τους, αξιωματικοί του ελληνικού στρατού και ορισμένα πολιτικά πρόσωπα, ξεκίνησαν εναντίον των κατακτητών, στο πλευρό των Άγγλων και με ενίσχυση – εξοπλισμό απ΄ αυτούς, προοδευτικά διαφοροποιήθηκαν σε ομάδες με αποκλειστικά αντιεαμική δράση»

Άκουγα με προσοχή τον Ερμή και σκεφτόμουν για πολλοστή φορά ότι θα έπρεπε να τα ψάξω όλα από την αρχή.

«Και εξαιτίας της ένοπλης εμφύλιας διαμάχης, με τους κατακτητές παρόντες, ο λαός βρέθηκε εγκλωβισμένος σε φοβερό αδιέξοδο…»

«Μου προξενεί σχεδόν φυσικό πόνο όταν αναλογίζομαι και στοχάζομαι την αδίσταχτη, ανελέητη και γενικευμένη εγκληματική δραστηριότητα, συνοδό της ‘πολιτικής’ δράσης, εις βάρος των αμάχων και των αιχμαλώτων ‘εχθρών’ κι από τις δύο πλευρές. Είναι γεγονός ότι στη δεξιά παράταξη βρέθηκαν, αναλογικά, πολλά από τα κοινωνικά και πολιτικά κατακάθια εκείνης της εποχής - κι αυτό οδήγησε σε εκτεταμένο πλιάτσικο, βιασμούς γυναικών, βασανιστήρια και ξυλοδαρμούς αμάχων, πυρπολήσεις σπιτιών, εξευτελισμούς, άδικες φυλακίσεις, οικονομική εκμετάλλευση του φόβου για τη ζωή - και άλλες ζοφερές καταστάσεις... Είναι επίσης γεγονός ότι οι αριστεροί δολοφονούσαν τους αντιπάλους τους - και κάθε αντιφρονούντα ‘αντιδραστικό’ - με την ίδια ευκολία. Η ‘ευγενής’ βία είναι εξίσου απωθητική – και εξίσου καταστροφική. Μοιάζει αδιανόητο, αλλά πολλά στελέχη του ΚΚΕ στο ΕΑΜ δεν ήταν σε θέση να ξεχωρίσουν την πάλη των τάξεων από τον πατριωτισμό, θεωρούσαν ότι αυτά πάνε υποχρεωτικά μαζί και συμπεριφερόντουσαν ανάλογα…»

«Οι Γερμανοί έπαιξαν για τα καλά το χαρτί του εμφυλίου…»

Νόμισα για λίγο πως ο Ερμής δεν είχε ακούσει τι είπα, γιατί περιεργαζόταν εμβριθώς ένα σταντ φορτωμένο κάρτες με αρχαιοελληνικά θέματα.

«Οι Γερμανοί μέχρι την τελευταία στιγμή, αγωνίστηκαν λυσσωδώς, αλλά και μεθοδικά, για τη νίκη του Ράιχ. Έκαναν επανειλημμένες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εις βάρος του ΕΛΑΣ, καταστροφικές για τους αμάχους αλλά με μετριότατα επιχειρησιακά αποτελέσματα, και εφάρμοσαν με γερμανική συνέπεια τα αιματηρότατα μπλόκα και τις συλλήψεις, με την άμεση συνεργασία και εμπλοκή των Ελλήνων συνεργατών τους. Ο γείτονας, ο χωριανός, κατέδιδε αυτόν που θεωρούσε Εαμίτη ή απλώς αυτόν που μισούσε ή αντιπαθούσε και ήθελε να τον εκδικηθεί. Η τύχη που περίμενε όσους έπεφταν στα χέρια των Γερμανών ήταν σκοτεινή, κινδύνευαν ανά πάσα στιγμή να εκτελεστούν, να σταλούν στη Γερμανία κλπ. Καταλαβαίνεις τι συναισθήματα έμεναν στις οικογένειές τους, στους γείτονες τους… Όπου δεν έφταναν οι Γερμανοί ή όταν έφευγαν, η μπάλα έπαιρνε τους συνεργάτες τους ή τους ύποπτους για συνεργασία ή όσους αντιπαθούσε ο Εαμικός υπεύθυνος… Η τιμωρία ήταν εκτέλεση ή για να το λέμε σωστότερα, δολοφονία. Αυτό φυσικά δεν συνέβη εξαρχής, τον πρώτο καιρό ο ΕΛΑΣ δολοφονούσε επιλεκτικά γνωστούς συνεργάτες των κατακτητών, γυναίκες που σχετίζονταν μαζί τους κλπ. Αργότερα το πράγμα οργανώθηκε από το ΚΚΕ»

Ο Ερμής εξακολουθούσε να με ξαφνιάζει.

«Τι εννοείς ‘οργανώθηκε’;»

«Ας τα ξαναπάρουμε με τη σειρά. Οι εκκαθαρίσεις που έκανε το ΕΑΜ σε καμιά περίπτωση δεν περιορίζονταν στους συνεργαζόμενους με τους Γερμανούς. Όσο περνούσε ο καιρός η μπάλα έπαιρνε και όσους δεν έμπαιναν στο ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Για τα στελέχη του ΕΑΜ, δηλαδή του ΚΚΕ, το ΕΑΜ ήταν η μοναδική γνήσια αντιστασιακή οργάνωση, όλες οι υπόλοιπες ταυτιζόντουσαν με την ‘αντίδραση’ και έπρεπε να εκκαθαρίζονται. Τα αποτελέσματα ήταν αναπόφευκτα. Η χώρα γέμισε ‘συνωμότες’, ‘προδότες’ και ‘αντιδραστικούς’. Ολόκληρες οικογένειες, χωριά ολόκληρα χαρακτηρίστηκαν έτσι και ξεκληρίστηκαν, κάηκαν, πλιατσικολογήθηκαν από τον ΕΛΑΣ. Σε αυτές ακριβώς τις περιοχές παρατηρήθηκε εκρηκτική ανάπτυξη των Ταγμάτων Ασφαλείας… Υπήρχε κομματική κατεύθυνση, γραμμή, για την εκτέλεση όλων όσων πήγαιναν στα Τάγματα Ασφαλείας, πράγμα που τότε το θεωρούσαμε αυτονόητο, αλλά και των οικογενειών τους, που δεν είναι το ίδιο αυτονόητο… Μετά ερχόταν το ξεκαθάρισμα των αντιδραστικών, δηλαδή όλων όσοι αμφισβητούσαν την εξουσία του ΕΑΜ, δηλαδή του ΚΚΕ. Αυτά που σου λέω δεν αφορούσαν μεμονωμένες περιπτώσεις ή ενέργειες κάποιου ακραίου κομματικού, ήταν η επίσημη πολιτική του κόμματος και αφορούσε το σύνολο της χώρας. Για παράδειγμα στις Αργολίδα – Κορινθία τον χειμώνα του 43 ο ΕΛΑΣ είχε εξοντώσει αρκετές δεκάδες ανθρώπους, πριν εμφανιστούν τα Τάγματα Ασφαλείας στην περιοχή, ενώ είχε εγκαταστήσει τρία στρατόπεδα συγκέντρωσης ‘αντιδραστικών’ κοντά στα χωριά Μπόρσα, Λίμνες και Χέλι…».

Διέκοψα τον Ερμή για να ρωτήσω αν οι εκτελεσμένοι ήταν όντως προδότες.

«Όχι! Οι περισσότεροι από αυτούς ήταν απλώς ‘ύποπτοι’ ή αντιπαθούντες το ΕΑΜ και τον τρόπο που κυβερνούσε τα χωριά που ήλεγχε. Η κατάσταση έγινε τραγική όταν την άνοιξη και το καλοκαίρι του 44, οι Γερμανοί και τα Τάγματα έκαναν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στις επαρχίες. Το ΕΑΜ αντέδρασε με κατακόρυφη άνοδο της επαναστατικής τρομοκρατίας, έγιναν δεκάδες συλλήψεις και εκτελέσεις χωρικών. Κι όταν έφυγαν οι Γερμανοί πολλά ‘προδοτικά’ χωριά πλήρωσαν βαρύ τίμημα, όπως το Χέλι και το Γκέρμπεσι, όπου εκτελέστηκαν δεκάδες άτομα…».

«Τώρα καταλαβαίνω την ιστορία που άκουσα στο χωριό της μάνας μου… Ήρθε στον κομματικό υπεύθυνο του χωριού λίστα με 20 ονόματα αντιδραστικών, τους οποίους έπρεπε να συλλάβει και να εκτελέσει. Αυτός αρνήθηκε, έδιωξε κακήν κακώς τον απεσταλμένο του Κόμματος που έφερε τη διαταγή και οι εκτελέσεις δεν έγιναν. Λίγους μήνες αργότερα, μετά τη Βάρκιζα, κάποιοι απ΄ αυτούς τους είκοσι τον έδεσαν με τριχιά και τον έσερναν πίσω από το άλογο στα καλντερίμια του χωριού…».

Ο Ερμής κοντοστάθηκε και ρώτησε αν ο άτυχος κομμουνιστής πέθανε τότε.

«Όχι, έζησε! Έμεινε με σοβαρές αναπηρίες, αλλά ζει ακόμα - και ψηφίζει ΠΑΣΟΚ! Ο ίδιος μου αφηγήθηκε την ιστορία που σου είπα, αλλά μέχρι τώρα δεν μπορούσα να την εντάξω σε κάποιο συνολικό πλαίσιο. Ώστε υπήρχε κομματική γραμμή…»

«Γιαυτό είχαν δημιουργηθεί πολλά στρατόπεδα συγκέντρωσης για τους λεγόμενους αντιδραστικούς, γιατί εδώ που τα λέμε οι συνεργάτες των Γερμανών δεν ήσαν αφελείς να τριγυρίζουν στις περιοχές του ΕΑΜ, έμεναν κοντά στους Γερμανούς για ασφάλεια. Πολλές φορές η τιμωρία αφορούσε ολόκληρα χωριά, όπως το Βαλτέτσι στην πατρίδα σου την Αρκαδία, εκεί που έδωσε μάχη ο Κολοκοτρώνης το 1821. Το Βαλτέτσι δεν ακολούθησε το ΕΑΜ, υποστήριξε τα Τάγματα. Ουσιαστικά τους έδωσαν όπλα για αυτοάμυνα, αφού οι τσοπαναραίοι του ήταν σφόδρα εναντίον ‘του μελλοντικού Λαοκρατικού Κράτους’, κυρίως όμως εναντίον της φορολογίας που ήθελε να τους επιβάλλει το ΕΑΜ. Άρα ήταν ‘αντιδραστικό’ και καταδικασμένο. Ο ΕΛΑΣ εξεστράτευσε εναντίον του, και στις 15 Ιουνίου 1944 το κατέλαβε, παρά την άμυνα που προέβαλαν οι Βαλτετσιώτες. Αποτέλεσμα: 46 νεκροί χωριάτες στη μάχη, συν μερικοί Αραχαμιταίοι. Ακολούθησε ‘στρατοδικείο’ στη Δημητσάνα, όπου εκτελέστηκαν καμπόσοι. Πάρθηκαν όμηροι, εκ των οποίων εκτελέστηκαν στον Φενεό άλλοι 19. Τελικός απολογισμός 92 σκοτωμένοι στη μάχη ή δολοφονημένοι… Εννοείται ότι έγινε συστηματικό πλιάτσικο του χωριού: Οι Ελασίτες πήραν μαζί τους χιλιάδες γιδοπρόβατα και μερικές εκατοντάδες αγελάδες και μοσχάρια. Κάηκαν και καμιά τριανταριά σπίτια… Μπορούμε να φανταστούμε τι υπέστησαν οι Ελασίτες σε λίγους μήνες, μετά τη Βάρκιζα, όταν η ηγεσία τους ξαρμάτωσε και οι συγγενείς ή οι χωριανοί των θυμάτων τους ήταν πλέον σε θέση να εκδικηθούν, ένοπλοι, απέναντι σε αόπλους… Σημειωτέον ότι επιτελικός νους και επικεφαλής της επιχείρησης του ΕΛΑΣ κατά του Βαλτετσίου ήταν ο ίδιος ο Άρης Βελουχιώτης – και δεξί του χέρι εγώ που σου μιλάω…».

Δεν μου ήταν καθόλου ευχάριστο να ακούω τις αμαρτίες της αριστεράς – και μάλιστα από έναν άνθρωπο που υπήρξε κάποτε ένα από τα λαμπρότερα παιδιά της. Ο Ερμής είχε δίκιο, όταν ο παρατηρητής είναι τμήμα του θέματος που περιγράφει, δεν μπορεί να είναι αντικειμενικός. Αλλά αυτός, πως κατάφερε και βγήκε από τον κύκλο;

«Μα πόσους, επιτέλους, είχε εκτελέσει ο ΕΛΑΣ;»

«Δεν γνωρίζω, αλλά πρέπει να είναι αρκετές χιλιάδες. Το Δεκέμβρη στην Αθήνα οι Άγγλοι έκαναν μπλόκα, συνέλαβαν 15 χιλιάδες περίπου ομήρους - υπόπτους για αριστερά φρονήματα και 8000 από αυτούς τους ξαπόστειλαν στρατόπεδα της Αφρικής, δεν ξέρω πότε επέστρεψαν αυτοί και αν επέστρεψαν όλοι. Το ΚΚΕ απάντησε εκτελώντας απροσδιόριστο αριθμό ‘αντιδραστικών’ της Αθήνας και συλλαμβάνοντας ομήρους στην Αθήνα αλλά και στη Θεσσαλονίκη. Σκέψου μονάχα ότι μετά τα Δεκεμβριανά ο ΕΛΑΣ φεύγοντας από την Αθήνα πήρε μαζί του ως ομήρους 15 έως 35 χιλιάδες ομήρους, από τους οποίους υπολογίζεται ότι δολοφονήθηκαν ή εξοντώθηκαν από τις κακουχίες της πορείας ως τα Τρίκαλα, Γενάρη μήνα, περίπου 4.000 άτομα… Αυτή ήταν η δεύτερη αυτοκτονική ενέργεια του Κόμματος, που του στέρησε οριστικά το ηθικό προβάδισμα και το παρέδωσε στη δεξιά και τους Άγγλους. Πρέπει όμως να σου κάνω μια απαραίτητη διευκρίνιση: Πολλές από τις μαζικές δολοφονίες δεν τις διέπραξαν οι αντάρτες του ΕΛΑΣ, αλλά ένα ειδικό έμπιστο σώμα του ΚΚΕ, η ΟΠΛΑ. Την έχεις ακουστά; Ναι, αλλά προφανώς δεν γνωρίζεις λεπτομέρειες… Η ΟΠΛΑ ήταν ουσιαστικά η κόκκινη ασφάλεια, η οποία δεν ανήκε στο ΕΑΜ ή τον ΕΛΑΣ, αλλά καθοδηγούνταν απευθείας από το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ. Τα μέλη της αποφάσιζαν για ζωή και για θάνατο – όχι μόνο για τους προδότες, αλλά και για τους ‘αντιδραστικούς’. Η δράση αυτής της οργάνωσης είναι η πιο μαύρη σελίδα του ΚΚΕ. Από την ΟΠΛΑ εξοντώθηκαν αλύπητα και όσοι αντιστασιακοί αντιπολιτευόμενοι το ΚΚΕ έπεσαν στα χέρια της, εννοώ τους αρχειομαρξιστές και τους τροτσκιστές, αρκετές δεκάδες αγωνιστές της αντίστασης»

«Όλα αυτά δε μπορεί να τα ενέκρινε ο λαός που ακολουθούσε το ΕΑΜ…».

«Μην ξεχνάς ότι υπήρχαν και οι Γερμανοί, οι οποίοι εκτελούσαν τον κόσμο κατά χιλιάδες… Θυμήσου τα Καλάβρυτα, την Κάνδανο, το Χορτιάτη, την Τρίπολη… Είχε μαυρίσει το μάτι του κόσμου! Η μεγάλη του οργάνωση, το ΕΑΜ, κατήγγελλε τους προδότες και τους αντιδραστικούς, που εμπόδιζαν την απελευθέρωση και την επερχόμενη λαοκρατία… Άλλωστε είναι απολύτως βέβαιο ότι σχεδόν κανένας, πλην ελαχίστων, δεν είχε εποπτική εικόνα, τι συνέβαινε στο σύνολο της χώρας. Όλοι ασχολούνταν με τον περίγυρό τους και πολλοί, πάρα πολλοί, είχαν εμπλακεί προσωπικά σε πράξεις βίας…»

«Καλά το ΕΑΜ… Το ΚΚΕ δεν έβλεπε τη ζημιά που έκαναν τα ακραία στελέχη του;»

Ο Ερμής έστησε αυτί, μην ακούσει τάχα κανένα αεροπλάνο να κινείται, αλλά μάταια. Έστρεψε πάλι την προσοχή του στην περίοδο του εμφυλίου:

«Μερικές φορές ναι, εκ των υστέρων, όταν η ζημιά είχε ήδη γίνει. Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν έβλεπε, - όχι λόγω μυωπίας, αλλά γιατί αυτή η πολιτική ήταν η πολιτική του. Με έναν από τους τοπικούς ηγέτες, τον Στάθη, στην Κορινθία, είχα συγκρουστεί κι εγώ και παραλίγο να με βγάλει πράκτορα, με τις αυτονόητες συνέπειες…».

Ο Ερμής σταμάτησε και κατάλαβα ότι είχε, μετά σαράντα χρόνια, εκνευριστεί με την ανάμνηση του τότε συντρόφου του.

«Τι έγινε αυτός;»

«Όταν ήρθε ο Άρης στην Πελοπόννησο τον καθαίρεσε από τη θέση του και στη συνέχεια το ΚΚΕ τον διέγραψε, αλλά …προσωρινά. Τον διόρισαν σε άλλο πόστο, πήγε στο Μπούλκες – άλλη μεγάλη ιστορία…- και τελικά βρέθηκε στην Πολωνία, νομίζω… Αυτός ήταν που είχε ως αξίωμα ότι σε κάθε χωριό πρέπει να εκτελεστούν σαράντα, για να ξεκαθαρίσει η κατάσταση – θυμήσου τι μου είπες για το δικό σου χωριό, αυτό ήταν μικρό φαίνεται και είχε μόνο είκοσι στη λίστα…»

Ακούστηκε από το μεγάφωνο μια δροσερή φωνή που ανήγγειλε νέα καθυστέρηση όλων των πτήσεων. Ο Ερμής, αφού θυμήθηκε στα ελληνικά μια λέξη που ακούστηκε στο Βατερλώ, προς το τέλος της μάχης, κατεύθυνε τα βήματά μας προς τη Σιμόν, είδε ότι αυτή κοιμόταν κανονικά, αγόρασε τσιγάρα και σπίρτα. Βγήκαμε ξανά στην ομίχλη.

«Μιλάμε όμως συνέχεια για την κατοχική περίοδο του εμφυλίου…»

«Μα αυτή είναι η πιο ουσιαστική, αλλά και η πιο άγνωστη… και βέβαια κλείνει δραματικά με τον Δεκέμβρη της Αθήνας…»

«Πήγε το ΚΚΕ προετοιμασμένο στρατιωτικά και πολιτικά για τον Δεκέμβρη;»

«Λένε, και έχω λόγους να το θεωρώ αληθές ότι το στρατιωτικό σχέδιο για την κατάληψη της Αθήνας είχε ετοιμαστεί από το 1943. Αλλά, από τη μελέτη των κινήσεων που έκαναν οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ, δεν προκύπτει η εφαρμογή ενός σχεδίου…».

«Προφανώς ισχύει η διαπίστωσή σου ότι η ηγεσία του ΚΚΕ δεν ήθελε την εξουσία…».

«Ε, βέβαια… Αν έχεις ένα στρατιωτικό και πολιτικό πλάνο και το εφαρμόσεις, με τη γνωστή ορμητικότητα και αποτελεσματικότητα του ΕΛΑΣ, τότε μπορείς να κερδίσεις… και να φέρεις σε δύσκολη θέση τη μαμά – Σοβιετική ένωση που έχει δεσμευθεί πως η Ελλάδα ανήκει στους Άγγλους. Με αυτή την στρατηγική αντίληψη, φυσικά, το όλο επιχείρημα δεν είχε καμιά πιθανότητα επιτυχίας. Η εναλλακτική λύση όμως ήταν η άνευ όρων συνθηκολόγηση, κατά τις επιδιώξεις των Άγγλων, άρα ουσιαστικά δεν υπήρχε εναλλακτική λύση. Δεν έχω υπόψη μου κανένα στοιχείο που να με πείθει πως η λαϊκή εξέγερση της Αθήνας ήταν κάτι περισσότερο από ένα αυθόρμητο κίνημα, το οποίο ξάφνιασε και την ίδια την ηγεσία του ΚΚΕ»

«Αν κατάλαβα σωστά, καταλήγεις ότι ο Δεκέμβρης ήταν το αναπόφευκτο αποτέλεσμα στη σύγκρουση της ξεκάθαρης στρατηγικής των Άγγλων για συντριβή του ΕΑΜ και της επιδίωξης του ΚΚΕ να παίζει σημαντικό ρόλο στην πολιτική ζωή της χώρας, χωρίς ωστόσο να επιδιώκει τη σύγκρουση με τους Άγγλους…».

«Το ΕΑΜ συγκρούστηκε μετωπικά με τον Παπανδρέου, ο οποίος μετέφερε επακριβώς την εγγλέζικη πολιτική και τις πολυπληθείς εντόπιες αντικομμουνιστικές δυνάμεις, με τις οποίες είχε ήδη ανοιχτούς λογαριασμούς από την Κατοχή. Ξεκάθαρη έποψη ότι ο ΕΛΑΣ έπρεπε να συγκρουστεί αποφασιστικά με τους Άγγλους είχε μονάχα ο Βελουχιώτης, ο οποίος τραβιόταν με τον ΕΔΕΣ στην Ήπειρο…».

«Μα εδώ μας έλεγαν τόσα χρόνια ότι το ΕΑΜ συγκρούστηκε με τους Άγγλους, γιαυτό έχασε το Δεκέμβρη…».

Ο Ερμής στάθηκε για λίγο συλλογισμένος.

«Χωρίς τους Άγγλους οι αντιεαμικές δυνάμεις θα είχαν σαρωθεί, όπως είχε ήδη συμβεί τόσες και τόσες φορές… Αλλά ο Δεκέμβρης εξακολουθεί να παραμένει κατ΄ εξοχήν εμφύλιος πόλεμος. Ο ΕΛΑΣ είχε στην Αθήνα 4500 μαχητές, οι οποίοι έφτασαν στη συνέχεια στις 12 ή και τις 15 χιλιάδες. Από την άλλη πλευρά πήραν μέρος 2500 άνδρες της 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας, 500 του Ιερού Λόχου, 3000 χωροφύλακες και περίπου 12000 ταγματασφαλίτες και άλλοι παρόμοιοι, συνολικά 18 χιλιάδες ένοπλοι Έλληνες, συν 5000 Άγγλοι, οι οποίοι βέβαια αν πολεμούσαν μόνοι τους δεν θα κατάφερναν απολύτως τίποτε. Δεν πιστεύω ότι οι Άγγλοι λάτρευαν τους Ταγματασφαλίτες, όταν όμως βρέθηκαν κυκλωμένοι στο κέντρο της Αθήνας δεν είχαν την πολυτέλεια να αρνηθούν τη βοήθειά τους. Φυσικά και οι ταγματασφαλίτες επείγονταν να βοηθήσουν, γιατί έτσι και έχαναν οι Άγγλοι, τους ίδιους θα τους έτρωγε το μαύρο σκοτάδι, αφού οι περισσότεροι είχαν οργιάσει κατά τη διάρκεια της Κατοχής, όχι μονάχα στις επαρχίες αλλά και μέσα στην Αθήνα… Τελικά τη μάχη την έκρινε η δύναμη πυρός των Άγγλων, πυροβολικό, άρματα και αεροπορία …και η έλλειψη θέλησης του ΚΚΕ να κερδίσει!».

«Ακόμα κι όταν μαινόντουσαν οι μάχες στην Αθήνα;»

«Ακόμα και τότε! Όταν ήρθε ο Τσώρτσιλ στην Αθήνα έμεινε στο ξενοδοχείο ‘Μεγάλη Βρετανία’, το οποίο ο ΕΛΑΣ είχε υπονομεύσει με εκρηκτικά και μπορούσε να το τινάξει στον αέρα. Φαντάζεσαι τι θα επακολουθούσε… Δεν το έκανε όμως!».

«Φοβήθηκαν;»

«Είναι δύσκολη η απάντηση, αλλά ναι, τρόμαξαν, γιατί κάτι τέτοιο θα είχε τεράστιες, ιστορικές επιπτώσεις στις παγκόσμιες εξελίξεις και πιθανόν στις ίδιες τις σχέσεις των συμμάχων κατά του Χίτλερ. Το ΚΚΕ βρέθηκε στο τραγικότερο σημείο της αντίφασής του: Μπορούσε να χτυπήσει συντριπτικά τον υπ΄ αριθμόν ένα εχθρό του, τον εμπνευστή και καθοδηγητή της αγγλικής αποικιοκρατίας εις βάρος του ΕΑΜ και της χώρας μας – και δεν το έκανε, γιατί αυτό ερχόταν σε προφανή αντίθεση με τα συμφέροντα της Σοβιετικής Ένωσης. Προτίμησε λοιπόν να ηττηθεί το ίδιο, να δεχτεί μοιρολατρικά τη συντριβή του Εαμικού κινήματος και τον επερχόμενο εξανδραποδισμό των αγωνιστών του…»

«Αλλά τι θα έπρεπε να κάνει το ΚΚΕ; Να δεχτεί τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ, όπως απαιτούσαν οι Εγγλέζοι και ο Παπανδρέου; Αυτή άλλωστε ήταν η αιτία της κρίσης, της παραίτησης των υπουργών του ΕΑΜ και της μάχης του Δεκέμβρη…».

Ο Ερμής με κοίταξε συλλογισμένος και απάντησε διαλέγοντας προσεκτικά τις λέξεις του:

«Οι ήρωες της αρχαίας τραγωδίας δεν έχουν ποτέ κακές προθέσεις. Ακολουθούν τον δρόμο που θεωρούν σωστό, μόνο που αυτός τους οδηγεί με σιγουριά στον αφανισμό… Η τραγωδία του ΚΚΕ, του ΕΑΜ, της αριστεράς συνολικά ήταν ότι δεν είχαν επίγνωση του αδιεξόδου στο οποίο έβαζαν τη χώρα και τους εαυτούς τους. Η ιστορία κινήθηκε με τους δικούς της νόμους, οι μυλόπετρές της άλεσαν όσους βρέθηκαν με αυταπάτες… Στις σπάνιες στιγμές που καταφέρνω να ξεπερνάω την προσωπική μου συντριβή, διαπιστώνω ότι αυτή είναι τελικά η αναπότρεπτη μοίρα των ανθρώπων όταν πιστεύουν και στρατεύονται στον αγώνα για πολιτική υλοποίηση κάποιου κοινωνικού ιδανικού…».

Περίμενα να συνεχίσει, αλλά σιωπούσε.

«Παντού και πάντοτε, χωρίς εξαίρεση;»

Ο Ερμής χαμογέλασε και απάντησε με σταθερή φωνή:

«Παντού και πάντοτε, χωρίς καμιά εξαίρεση! Η ιστορία άλεσε τους επαναστάτες του 1789, την Παρισινή Κομμούνα, τους μπολσεβίκους του 1917, τους Κινέζους του Μάο και ούτω καθεξής…».

«Εντέλει μπορούσε να αποφευχθεί ο Δεκέμβρης;».

Ο Ερμής με κοίταξε για λίγο και απάντησε πως απ΄ όσα είχαμε ήδη συζητήσει μπορούσα να δώσω ο ίδιος την απάντηση.

«Φοβάμαι ότι τα πράγματα είναι ακόμα πολύ μπερδεμένα μέσα στο κεφάλι μου, αλλά θα προσπαθήσω …στο μέλλον. Τώρα θα ήθελα να μου δώσεις την άποψή σου για τη συμφωνία της Βάρκιζας».

Ο Ερμής προχώρησε προς τον έρημο διάδρομο προσγείωσης, μέσα στη ομίχλη.

«Ακόμα και μετά τον Δεκέμβρη το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ μπορούσαν, αν ήθελαν, να ανατρέψουν την κατάσταση που διαμορφωνόταν και να διεκδικήσουν με πολύ καλές πιθανότητες την κυριαρχία στην Ελλάδα. Η Βάρκιζα ήταν η ταφόπλακα που μπήκε στο μεγάλο κίνημα – και εδώ αιτία ήταν η κατ΄ αρχήν ανεξήγητη υποχωρητικότητα της ηγεσίας του ΚΚΕ, η οποία όμως εξηγείται αν έχουμε υπόψη μας την παρέμβαση – συμβουλή του Δημητρόφ για αναδίπλωση και συνδιαλλαγή. Το μήνυμα προς τον δυστυχή Σιάντο ήταν σαφές: Υποχώρησε εφ΄ όλης της ύλης, αυτό είναι προς το συμφέρον της παγκόσμιας επανάστασης, δηλαδή της Σοβιετικής Ένωσης. Αυτό ακριβώς έκανε ο Σιάντος, η τραγικότερη, η μοιραία φυσιογνωμία στην ιστορία του Εμφυλίου. Την ίδια ακριβώς συμβουλή έδωσε λίγα χρόνια αργότερα ο Στάλιν αυτοπροσώπως στον Μάο, να τα βρει με τον Σεκ, αλλά αυτός επέστρεψε στην Κίνα και πέταξε τους εθνικιστές στη θάλασσα…Τηρουμένων των αναλογιών το ίδιο θα γινόταν και στην Ελλάδα, αλλά εδώ ο ηγέτης λεγόταν Σιάντος…».

Τον είδα που ψευτογέλασε και περίμενα τη συνέχεια.

«Φυσικά η συμφωνία της Βάρκιζας δεν τηρήθηκε από κανέναν. Η μεν δεξιά βρήκε επιτέλους την ευκαιρία να οργιάσει χωρίς αντίδραση, μέχρι την έναρξη της τρίτης φάσης του Εμφυλίου είχαμε 1200 περίπου δολοφονίες, άπειρους ξυλοδαρμούς, βασανισμούς, εξευτελισμούς, βιασμούς, ληστείες, επιδρομές, διώξεις κλπ. Το ΚΚΕ από τη μεριά του δεν ήταν ειλικρινές, δεν παρέδωσε όλο τον οπλισμό, έκρυψε περίπου είκοσι χιλιάδες όπλα, δια παν ενδεχόμενο… Στο μεταξύ άφησε τους Εαμίτες και τους Ελασίτες έρμαια στην εκδίκηση της άλλης πλευράς και περιοριζόταν να διαμαρτύρεται, για πάνω από ένα χρόνο, κάνοντας πως δεν καταλαβαίνει τι σήμαινε αυτή η στάση του… Εδώ ο υπεύθυνος ηγέτης λέγεται Ζαχαριάδης».

«Τον είχες γνωρίσει;»

«Ναι, συναντηθήκαμε αρκετές φορές, αλλά λόγω των συνθηκών δεν συζητήσαμε ποτέ ουσιαστικά. Αυτός διαχειρίστηκε ό,τι είχε απομείνει, με μεγάλη ενεργητικότητα αλλά και απίστευτο τυχοδιωκτισμό, μέχρι την απόλυτη εξουθένωση…».

«Ακολούθησε κι αυτός την τακτική Σιάντου…»

«Όχι! Αυτός ήθελε τη νίκη και την κυριαρχία του ΚΚΕ, από την πρώτη στιγμή μέχρι το τέλος, ανεξάρτητα από τους τακτικούς του χειρισμούς και τα λάθη που έκανε. Γιαυτό τον ακολουθούσαμε με τυφλή εμπιστοσύνη και φλογερή πίστη… μόνο που ήταν πια πολύ αργά. Ακόμα κι όταν ο Στάλιν του παράγγελνε ξεκάθαρα να τα μαζεύει, αυτός επέμεινε, μέχρι την άνοιξη του ΄49, οπότε ο Στάλιν έθεσε ευθέως το θέμα της υποχώρησης, για δικούς του λόγους. Ακόμα και τότε όμως ο Ζαχαριάδης δεν έσπευσε να υλοποιήσει τη συμβουλή – εντολή, κράτησε το Γράμμο και το Βίτσι ως το τέλος Αυγούστου και πήρε στο λαιμό του κι άλλες πολλές χιλιάδες ανθρώπους – και βέβαια οδήγησε τον Δημοκρατικό Στρατό στην ολοκληρωτική στρατιωτική ήττα, σπατάλησε τις τελευταίες του δυνάμεις αντί να τις προφυλάξει…».

Άναβε το ένα τσιγάρο μετά το άλλο, παρασυρμένος από την ένταση της αφήγησής του.

«Τι κόστισε ο εμφύλιος μετά τον Δεκέμβρη, σε ανθρώπινες απώλειες;»

«Ο Αβέρωφ, που είναι σήμερα αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας, υπολογίζει τους εκτελεσμένους από τον Δημοκρατικό Στρατό πολίτες σε λίγο περισσότερους από 4.000 - αναφέρομαι στο διάστημα ΄46-΄49».

Αναρωτήθηκα, μια και η πηγή ήταν πολιτικός της δεξιάς, αν είναι ακριβή τα στοιχεία.

«Πρέπει να είναι κοντά στην πραγματικότητα… Από την άλλη μεριά τα στρατοδικεία του ελληνικού κράτους έστειλαν στο εκτελεστικό απόσπασμα, από τον Ιούλιο του ΄46 έως τον Οκτώβριο του 1951, τέσσερις έως πέντε χιλιάδες άτομα, ενώ από τις παρακρατικές οργανώσεις είχαν δολοφονηθεί δύο με τρεις χιλιάδες άτομα, μεταξύ των ετών ΄45 -΄47, εννοείται άμαχοι, δηλαδή αφοπλισμένοι Ελασίτες, μετά τη Βάρκιζα… Στην τρίτη φάση, σκοτώθηκαν περίπου δεκαπέντε χιλιάδες στρατιώτες και αξιωματικοί του Εθνικού Στρατού και περίπου εικοσιπέντε χιλιάδες από τον Δημοκρατικό Στρατό. Αν σε αυτούς τους αριθμούς προσθέσουμε τα πολλές χιλιάδες θύματα του κατοχικού εμφυλίου, καθώς και της αριστερής και της δεξιάς τρομοκρατίας, οι αριθμοί γίνονται εφιαλτικοί… Αλλά το κόστος του Εμφυλίου 43-49 δεν εξαντλείται με την αναφορά στην εκατόμβη των νεκρών. Πρέπει να υπολογίσουμε τους δεκάδες χιλιάδες ανάπηρους και σακατεμένους, σωματικά και ψυχικά, τους δεκάδες χιλιάδες που έφυγαν ως πρόσφυγες στις ανατολικές χώρες, τους δεκάδες χιλιάδες που πέρασαν από τις εξορίες και τη Μακρόνησο. Κυριολεκτικά ο ανθός της χώρας θερίστηκε… Νέοι άνθρωποι που αν ζούσαν και δούλευαν στην Ελλάδα, σήμερα η χώρα μας θα ήταν εντελώς διαφορετική… Το κόστος του εμφυλίου όμως περιλαμβάνει και άλλες παραμέτρους: εκατοντάδες χιλιάδες χωρικοί σωρεύτηκαν ως «ανταρτόπληκτοι» στις παρυφές των πόλεων. Περίπου 700 χιλιάδες ήταν οι εσωτερικοί πρόσφυγες, κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα, πολλοί από τους οποίους δεν επέστρεψαν ποτέ στις εστίες τους. Σκέψου ότι η απογραφή του 1951 εμφάνισε στάσιμο τον πληθυσμό, στα επίπεδα του 1940, ενώ σε πολλούς νομούς η μείωση του πληθυσμού ήταν συγκλονιστική, 15, 20, μέχρι και 30 τοις εκατό! Η Καστοριά, η Φλώρινα, η Ευρυτανία, η Φωκίδα, τα Γρεβενά αποδεκατίστηκαν… Η μαζική μετανάστευση που ακολούθησε, ολοκλήρωσε με ήπια μορφή την τραγική αφαίμαξη του τόπου από νέους, παραγωγικούς Έλληνες… Οι υλικές καταστροφές είναι ανυπολόγιστες, αλλά πώς να τις μετρήσει κανείς δίπλα στους ανθρώπους; Μας έμεινε τελικά ο διχασμός της ελληνικής κοινωνίας, η παντοειδής καταπίεση των μισών Ελλήνων, μάλλον όλων των Ελλήνων επί εικοσιπέντε τουλάχιστον χρόνια, έως το ΄74 και οι ολέθριες συνέπειες που είχαν όλα αυτά ως τις μέρες μας».

Σιγά σιγά η ομίχλη άρχισε να αραιώνει.

«Σήμερα ελάχιστοι θυμούνται και ακόμα λιγότεροι επηρεάζονται πλέον από όσα έγιναν τότε»

«Αν είναι αλήθεια αυτό που λες… Νομίζω ότι θα ισχύει σε είκοσι ή τριάντα χρόνια, όταν η γενιά μου θα έχει φύγει, αλλά σήμερα είναι πάρα πολλοί εκείνοι που θυμούνται και επηρεάζονται από όσα έγιναν τότε. Ειδικά ο επιζών κόσμος του ΕΑΜ καλείται να εκτελέσει την τελευταία του σημαντική αποστολή: να συντηρήσει το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα, υιού του πατρός του, της κατεξοχήν υπεύθυνης φιγούρας για τον Δεκέμβρη…»

Ο τόνος του Ερμή είχε γίνει σαρκαστικός.

«Αυτό που είπες ισχύει βέβαια για τις νεότερες γενιές. Για να φτάσουμε ως εδώ πέρασαν ήδη πολλά χρόνια, ώσπου η ελληνική κοινωνία να βρει τις ισορροπίες της - στρεβλές και αντιαισθητικές ισορροπίες, κατά την ταπεινή προσωπική μου γνώμη, αλλά αυτό ελπίζω μα μην προλάβουμε να το κουβεντιάσουμε σήμερα… Η λαϊκή ενότητα δεν μπορεί να βασίζεται στην άγνοια της ιστορίας, αυτός είναι ο πιο σίγουρος τρόπος για να επαναληφθούν κάποτε τα ίδια. Αντίθετα, η προσπάθεια για κατανόηση όσων συνέβησαν είναι ο καλύτερος τρόπος για να αποτραπεί μια αντίστοιχη τραγωδία στο μέλλον… Ακόμα κι αν η ανάλυση μας οδηγεί σε στρατηγική διαφωνία, είναι προτιμότερο από την τεχνητή, καταναγκαστική και σαθρή ενότητα που επιβάλλει η λήθη της πραγματικής ιστορίας μας».

«Ουαί τοις ηττημένοις… Αλλά, οι νικητές;» είπα καθώς κατευθυνόμαστε και πάλι προς την καφετέρια. Ο Ερμής στάθηκε για λίγο μπροστά σε μια διαφημιστική φωτογραφία του ΕΟΤ – από τους Δελφούς.

«Εκτός από τους νεκρούς, που – υποθέτω - περνάνε αυτοδικαίως σε ένα πεδίο απαθείας, όλοι οι εναπομείναντες ήτανε ταυτόχρονα νικημένοι… Μην ετοιμάζεσαι να αντιδράσεις πάλι, θυμήσου ότι δεξιοί και αριστεροί σφαχτήκαμε επιδιώκοντας το ίδιο ακριβώς πράγμα – και οι δύο εκδοχές, σοσιαλισμός και καπιταλισμός, είναι εκδοχές του ιδίου, του δυτικού παραδείγματος. Αυτού που ήδη έχει χρεοκοπήσει στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού, αυτού που οδηγεί ολόκληρο τον υπόλοιπο πλανήτη σε πολιτικό και οικολογικό αδιέξοδο… Για ποιους νικητές, λοιπόν, μου μιλάς;»

«Όλα λοιπόν έγιναν άδικα; Δεν είχαν νόημα;»

Ο Ερμής με ατένισε για λίγο κι έσκυψε το κεφάλι.

«Για ένα πουκάμισο αδειανό… Αυτή είναι η δική μου ετυμηγορία. Η ζωή κάνει κύκλους, η ιστορία κάνει κύκλους, οι άνθρωποι νομίζουν ότι κινούν την ιστορία προς τα εμπρός, ώσπου ξαφνικά συνειδητοποιούν ότι αυτή έχει γυρίσει πίσω και από το σημείο εκκίνησης. Ο μύθος του Σίσυφου είναι ο κατ’ εξοχήν ιστορικός μύθος…».

«Δεν μίλησες καθόλου για την δική σου δράση και διαδρομή…».

Ο Ερμής χαμογέλασε και είπε με χαμηλή φωνή:

«Αυτό θα ήταν πραγματικά δύσκολο για μένα… Αν δεν υπάρχει πραγματική δικαίωση για ένα κίνημα, για μια επανάσταση, δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική προσωπική δικαίωση για κάποιον που συμμετείχε όσο εγώ… Είναι πολύ δύσκολο να μιλήσω για μένα, αν και έχω ξεκινήσει να γράφω κάποιες σελίδες…».

«Ο εικοστός αιώνας υπήρξε αιώνας φρίκης…»

Ο Ερμής με κοίταξε συλλογισμένος και κούνησε το κεφάλι του πέρα δώθε.

«Όλοι οι αιώνες της ανθρώπινης ιστορίας είναι αιώνες φρίκης, ακόμα και αυτοί που η σχολική ιστορία εξιδανικεύει. Αυτοί, ίσως είναι οι χειρότεροι…»

Με είδε που τον κοίταζα δύσπιστα. Έβγαλε από την τσέπη του ένα μικρό σημειωματάριο και έγραψε κάτι. Έσκισε τη σελίδα και μου την έδωσε.

«Δεν έχουμε χρόνο να το κουβεντιάσουμε τώρα… Όταν μπορέσεις διάβασε αυτά που σου σημείωσα και θα καταλάβεις πως ο εικοστός αιώνας δεν είναι ούτε καλύτερος ούτε χειρότερος από τους προηγούμενους…»

Κοίταξα το χαρτί. Με όμορφα, καλλιγραφικά γράμματα, ο Ερμής είχε γράψει: «Θουκυδίδης, Γ’ 69-85 και Δ’ 46-48».

Αυτή τη φορά η γυναικεία φωνή ακούστηκε από τα μεγάφωνα ειλικρινά χαρούμενη να αναγγέλλει ότι η πτήση για το Παρίσι, μέσω Αθηνών, θα ξεκινούσε σε λίγα λεπτά.

* * *

Από το αεροδρόμιο κατέβηκα ίσια στην πλατεία Αριστοτέλους, όπου αναζήτησα και βρήκα τον Θουκυδίδη. Κάθισα στο καφενείο «Αιγαίον», παράγγειλα καφέ και διάβασα τα κεφάλαια που μου είχε υποδείξει ο Ερμής. Το εικοσάχρονο κεφάλι μου προσπαθούσε απεγνωσμένα να καταλάβει, κι αυτά που καταλάβαινα μου προξενούσαν φρίκη.

3 Comments:

At 11:53 μ.μ., Blogger polydeukis said...

Ενδιαφέρουσα η διήγησή σου έως τώρα Πάνο.

Θα ήθελα όμως να σταθώ σε αυτά τρια τελευταία κεφάλαια με τον Ερμή. Είναι και αυτά μυθηστόρημα ή ιστορική αλήθεια? Γιατί από τα λίγα που γνωρίζω για τον εμφύλιο μου φαίνονται εντελώς αληθινά. Ο Ερμής υπάρχει ως πρόσωπο ή ήταν απλά ένας τρόπος να εκθέσεις τις απόψεις σου για τον εμφύλιο?

 
At 10:33 μ.μ., Blogger Πάνος said...

Πολυδεύκη,

δεν ξέρω πότε έκανες το σχόλιο - μόλις τώρα (Τετάρτη βράδυ) το είδα.

Ο Ερμής είναι φανταστικό πρόσωπο. Όλα τα περιστατικά και τα ονόματα που αναφέρονται είναι αληθινά. Δες και τα σχόλια στο επόμενο ποστ, τις "δύο φίλες".

 
At 10:25 μ.μ., Anonymous Alkibiades (!!?) said...

Ο "Ερμής" έχει σίγουρα θέση (μια και επικοινωνεί αλήθεια), αλλά έχει λίγο ξύλινο λόγο, και μια κάπως μεγάλη έκταση.Από την άλλη όλος αυτός ο πλούτος πληροφοριών για την εποχή, είναι δύσκολο να μην σε βάζει σε πειρασμό να τις παραθέσεις ολες μαζί με τα απαραίτητα συμπεράσματα...

 

Δημοσίευση σχολίου

<< Home